Khăn rằn Nam bộ trên mọi nẻo đường

Khăn rằn là một loại trang phục truyền thống, rất đặc trưng, gắn bó mật thiết với cuộc sống của người dân Nam bộ. Đáng chú ý là, hiện nay khăn rằn được sử dụng rộng rãi trong đời sống giới trẻ, trở thành một biểu tượng của những chuyến đi, của sự xê dịch.

Theo các nhà nghiên cứu, khăn rằn có nguồn gốc từ người Khmer. Trong quá trình cộng cư của các dân tộc trên vùng đất đồng bằng sông Cửu Long, nó đã trở thành thứ trang phục đặc trưng của nhiều dân tộc khác ở vùng văn hóa này.

Độc đáo chiếc khăn đa năng

Người Việt học theo người Khmer cách làm khăn, ngâm sợi vải trong bột hồ 3 ngày 3 đêm sau đó mang đi dệt. Sợi vải ngâm trong bột hồ lúc đầu cứng, nhưng càng dùng khăn càng mềm, đó là một trong những đặc điểm vô cùng độc đáo của loại khăn này. Khăn rằn Nam bộ được dệt bằng chất vải mùng (màn) nên rất mềm mại, thoáng mát, càng giặt càng mịn.

Khăn thường có hai màu: đen – trắng hoặc nâu – trắng. Hai màu này đan chéo nhau, tạo thành ô vuông nhỏ, trải dài khắp mặt khăn, có lẽ các lằn ngang dọc ấy là gốc gác của tên gọi khăn rằn.

Khăn có chiều dài khoảng 1,2m, rộng chừng 40-50 cm, không cầu kỳ, sặc sỡ mà bình dị, đơn giản. Trước khi có sự du nhập của văn hóa phương Tây, khăn rằn đóng vai trò chủ chốt trong lối ăn mặc của những người dân vùng đất phía Nam do tính chất đa năng và tiện lợi của loại khăn này. Vì thế, không chỉ người lao động mà cả điền chủ, không chỉ phụ nữ  mà cả nam giới đều sử dụng loại khăn này.

Nam giới khi làm việc ngoài đồng thường lấy khăn buộc ngang trán, lật ngửa hai đầu khăn lên để ngăn mồ hôi không chảy xuống mặt. Khi lên bờ nghỉ ngơi chiếc khăn sẽ dùng để lau mồ hôi. Phụ nữ thường quấn khăn trên đầu khi làm việc, lúc cày cấy hay gánh mạ trên đồng, họ thường quấn khăn ở cổ, khi đổ mồ hôi sẽ có khăn lau ngay. Những người lớn tuổi thì sử dụng chiếc khăn rằn để quấn tóc và xem nó như một loại trang phục không thể thiếu trong đời sống thường nhật.

Ngoài tác dụng che nắng, thấm mồ hôi, khăn còn như một phụ kiện trang điểm trong lễ hội. Khăn được quàng trên cổ, một đầu thả trước ngực, một đầu thả sau lưng. Đôi khi hai đầu khăn buông xuôi xuống phía trước, đi với bộ quần áo bà ba khiến phụ nữ Nam bộ trở nên duyên dáng.

Có thể nói, nếu những cô gái xứ Huế thướt tha trong tà áo dài tím mộng mơ thì những cô thôn nữ Nam bộ lại dịu dàng, mộc mạc trong chiếc áo bà ba cùng chiếc khăn rằn quàng trên cổ.

Khăn rằn đánh giặc

Trong kháng chiến chống Mỹ, khăn rằn cùng chiếc áo bà ba đã trở thành hình ảnh gần gũi với mọi người, như là một biểu tượng gắn với hình ảnh người dân miền Tây thật thà, chất phác và người phụ nữ đồng bằng sông Cửu Long cần cù, đáng yêu. Chiếc khăn rằn còn xuất hiện trong hình ảnh quân du kích Việt Nam. Rất dễ bắt gặp những người con gái mở đường, những chàng trai Giải phóng quân… đều khoác lên mình chiếc khăn rằn Nam bộ đầy yêu thương ấy. Những chiếc khăn rằn Nam bộ đã theo suốt chặng đường kháng chiến. Nó không chỉ thân thương với những người con miền sông nước phương Nam mà còn là kỷ niệm về một thời máu lửa không thể quên của những người con miền Bắc đã Nam tiến để giải phóng non sông. Chiếc khăn rằn đã gắn với tiềm thức của một thế hệ tham gia chiến tranh. Những chiếc khăn này đã theo họ để che mưa che nắng, quàng lên cổ để lau mặt, lau mồ hôi, nhiều khi được dùng để đựng ít đồ cá nhân hay buộc miệng, cột tay quân giặc. Trong nhiều tác phẩm viết về chiến tranh, chiếc khăn rằn được miêu tả như một vật dụng tiện lợi và thân thiết, nhiều khi để lau khô dòng nước mắt hay giấu đi một nụ cười.

Ngày nay, chiếc áo bà ba và khăn rằn vẫn còn là trang phục thông dụng đối với mọi người, nhất là lớp tuổi trung niên ở vùng đất Nam bộ. Đáng chú ý hơn, từ chiếc khăn kẻ ô hai màu đen – trắng thường chỉ xuất hiện trên vai những người nông dân Nam bộ, khăn rằn đã được biến tấu với đủ loại mầu sắc, đủ kiểu quàng mới lạ và đang trở thành “mốt” của giới trẻ phối với các loại quần áo khác nhau.

Tấm danh thiếp cho du lịch Tây Nam bộ

Hơn thế nữa, khăn rằn còn được ưa chuộng, xuất hiện khắp các cung đường du lịch và được nhiều bạn trẻ thích xê dịch sở hữu. Bởi lẽ, vào những ngày hè, khăn thay mũ đội đầu tránh nắng. Trên những cung đường mịt mù khói bụi, khăn biến thành khẩu trang giữ sức khỏe. Nhờ đặc tính mềm, mỏng và khô nhanh, khăn còn được dùng làm khăn tắm, lau tay và mồ hôi tiện lợi. Khăn cũng có thể dùng buộc đồ trong lúc thiếu dây hay làm túi quai chéo bỏ vài thứ đồ nho nhỏ. Chiếc khăn rằn gọn nhẹ dễ dàng bỏ vào balô đi phượt nên những người trẻ thích du lịch bụi bao giờ cũng sở hữu ít nhất một chiếc khăn rằn. Trên các cung đường, khăn rằn phấp phới theo từng đoàn phượt. Khăn buộc đầu, quàng cổ, trang trí trên xe, cột ở balô, túi đeo, trên tay. Khăn còn được dùng để gói quà tặng bạn sau hành trình chinh phục một nơi nào đó.

Đặc biệt, với sự sáng tạo không ngừng, khăn rằn Nam bộ đã dần tích hợp thêm nhiều chức năng, ứng dụng mới làm cho nó không chỉ đơn thuần mang nét đẹp văn hóa mà còn mang cả giá trị ứng dụng cao. Nhờ vào sự sáng tạo mang tính ngẫu hứng, phá cách nhưng lại rất hợp lý, khăn rằn Nam bộ ngày càng trở nên gần gũi, thiết thực và là một phần không thể thiếu của nhiều người. Chẳng hạn với chiếc khăn rằn, có thể làm mới bản thân bằng những chiếc váy, áo, băng-đô; làm mới không gian sống bằng những chiếc vỏ gối, khăn trải bàn, rèm treo cửa sổ. Trông bạn sẽ thật duyên dáng, điệu đà trong bộ áo dài (hay áo bà ba) – nón lá – khăn rằn nhưng cũng sẽ vô cùng cá tính với chiếc khăn rằn được thắt ngang thắt lưng với chiếc quần jean đầy năng động.

Do có nhiều màu sắc, loại khăn này đã được các nhà thiết kế thời trang sử dụng làm chất liệu để may áo, váy và áo dài cách điệu bởi các họa tiết ca-rô ô vuông, họa tiết sọc dài ở cuối khăn, tua được thắt thủ công khiến không có loại vải nào trên thị trường có được.

Phạm Minh Thảo