[Bạo lực học đường] Kỳ 4: Xây dựng ‘hệ miễn dịch’ để trẻ nói không với bạo lực

Nếu gia đình là gốc rễ, nhà trường là môi trường, thì chính nhận thức của mỗi đứa trẻ là “thành trì” cuối cùng trước làn sóng bạo lực. Bạo lực học đường không chỉ là những cú đấm. Nó còn xuất phát từ sự lệch lạc trong nhận thức và thiếu hụt nghiêm trọng kỹ năng quản trị cảm xúc. Để ngăn chặn bạo lực từ trong trứng nước, trẻ cần được vun đắp các trụ cột tư duy cốt lõi, thay vì chỉ học những bài học đạo đức sáo rỗng trong sách vở.

Tư duy thấu cảm – “Vắc-xin” chống lại sự tàn nhẫn

Sự tàn bạo trong các vụ án học đường gần đây, như việc dùng hung khí hay quay clip làm nhục bạn, cho thấy một lỗ hổng lớn về lòng trắc ẩn. Nhiều đứa trẻ hành động theo bản năng “kẻ mạnh ăn hiếp kẻ yếu” mà không hề quan tâm hay suy nghĩ về nỗi đau của nạn nhân. Vì vậy, bài học đầu tiên và quan trọng nhất cần được gửi gắm vào tư duy của trẻ chính là khả năng thấu cảm.

Giáo dục trẻ về sự thấu cảm không phải là những lời khuyên “phải thương bạn”, mà là dạy trẻ năng lực đặt mình vào vị trí của người khác. Khi trẻ hiểu được cảm giác bị cô lập đau đớn thế nào, sự chế giễu gây tổn thương ra sao, não bộ sẽ hình thành cơ chế tự “phanh” trước khi buông lời ác ý hay vung tay đánh bạn. Các nghiên cứu tâm lý học xã hội đã chỉ ra rằng, trí tuệ cảm xúc (EQ) cao chính là liều “vắc-xin” hiệu quả nhất ngăn chặn hành vi gây hấn. Một đứa trẻ biết đau nỗi đau của người khác sẽ không bao giờ chọn bạo lực làm cách giải quyết vấn đề.

Tư duy làm chủ cảm xúc, kiềm chế cơn tức giận

Ở lứa tuổi dậy thì với tâm sinh lý bất ổn, trẻ thường ví mình như những “quả bom nổ chậm”, sẵn sàng bùng phát chỉ vì một cái nhìn đểu hay một va chạm nhỏ. Do đó, thay vì cấm đoán trẻ tức giận, cần xây dựng cho trẻ tư duy: “Tức giận là bản năng, nhưng kiểm soát cơn giận là bản lĩnh”.

Trẻ cần hiểu rằng, nắm đấm không phải là biểu hiện của sức mạnh hay sự “ngầu”, mà là bằng chứng của sự bất lực trong ngôn ngữ và tư duy. Cần trang bị cho trẻ kỹ năng “hạ nhiệt” – là khả năng nhận diện cơn giận đang dâng lên và biết cách bước lùi lại một bước, hít thở sâu, hoặc rời đi trước khi sự việc đi quá xa. Khi trẻ học cách gọi tên cảm xúc và xử lý chúng bằng lý trí thay vì cơ bắp, vòng tròn bạo lực sẽ thực sự bị phá vỡ.

Tư duy phản biện trước “quyền lực ảo” và hiệu ứng đám đông

Như đã đề cập ở kỳ 2, mạng xã hội và áp lực đồng trang lứa là những tác nhân nguy hiểm thúc đẩy bạo lực. Để đối phó, trẻ cần được trang bị “bộ lọc” tư duy phản biện sắc bén.

Chúng ta cần dạy trẻ biết đặt câu hỏi trước những trào lưu độc hại trên mạng. Ví dụ: Tại sao hành động bắt nạt này lại được tung hô? Việc hùa theo đám đông có thực sự làm mình giá trị hơn, hay chỉ biến mình thành kẻ “a dua” vô tri?

Đặc biệt, cần xóa bỏ tư duy sai lệch rằng “im lặng là an toàn”. Trong bạo lực học đường, ranh giới giữa kẻ đứng xem và kẻ đồng lõa là vô cùng mong manh. Trẻ cần được xây dựng dũng khí để trở thành “người can thiệp tích cực” – những người dám nói “không”, dám báo tin cho thầy cô, hoặc đơn giản là không tham gia vào sự cổ vũ reo hò. Tư duy này giúp trẻ hiểu rằng, sự dũng cảm không nằm ở việc thắng một trận đánh, mà nằm ở việc dám đứng về phía lẽ phải khi đám đông đang làm điều sai trái.

Chấp nhận sự khác biệt – Gốc rễ của sự tôn trọng

Rất nhiều vụ bạo lực học đường bắt nguồn từ việc tẩy chay những cá nhân có ngoại hình, tính cách hoặc hoàn cảnh khác biệt. Tư duy “loại trừ kẻ khác biệt” cần phải được thay thế bằng tư duy “tôn trọng sự đa dạng”.

Khi trẻ được giáo dục rằng mỗi cá thể là một bản thể độc nhất và sự khác biệt không phải là cái cớ để trêu chọc, các mâu thuẫn học đường sẽ giảm đi đáng kể. Một đứa trẻ tự tin vào giá trị của bản thân và tôn trọng giá trị của người khác sẽ hiếm khi có nhu cầu hạ thấp ai đó để nâng mình lên.

Việc thay đổi tư duy cho trẻ không phải là chuyện một sớm một chiều, mà là quá trình “mưa dầm thấm lâu”. Nhưng nếu không bắt đầu xây dựng những hàng rào nhận thức này ngay từ bây giờ, chúng ta sẽ mãi mãi chạy theo sau để giải quyết hậu quả của những vụ ẩu đả.

Tuy nhiên, để những tư duy này bám rễ và phát triển, trẻ không thể đơn độc chiến đấu. Cần một cơ chế phối hợp chặt chẽ, một hành lang pháp lý và giáo dục đủ răn đe nhưng cũng đủ nhân văn từ phía nhà trường và xã hội.

Những giải pháp cụ thể nào từ phía ngành giáo dục và pháp luật đã, đang và sẽ đưa ra những mảnh ghép gì để hoàn thiện bức tranh phòng chống bạo lực học đường? Mời độc giả đón đọc kỳ tiếp theo: Cần một cơ chế “thép” và vòng tay nhân văn từ nhà trường và xã hội