Hoàng Cầm, đi về phía rạng đông

“Ông là một trong số không nhiều những thi sĩ lớn sống hết với thơ, trang trọng đặt thơ cao hơn chính bản thân mình, bất chấp hoàn cảnh, cứ nghiêng nghiêng mà sáng tác trường kì…”

Bức ảnh kèm theo bài viết nhỏ này, tôi chụp Hoàng Cầm trên căn gác nhà ông, 43 Lý Quốc Sư, Hà Nội, tháng 9 năm 2005. Lão thi sĩ vừa bị ngã gãy chân, phải nằm nghiêng nghiêng tiếp khách. Thực ra thì, “nằm nghiêng nghiêng” là cái tư thế thường xuyên của ông từ những năm còn khỏe mạnh. Nhiều lần tới thăm, tôi vẫn thấy ông nghiêng nghiêng theo thế nằm quen thuộc ấy, gợi nhớ hình ảnh vừa chân thực vừa huyền ảo trong bài thơ “Bên kia sông Đuống”:

Sông Đuống trôi đi

Một dòng lấp lánh

Nằm nghiêng nghiêng trong kháng chiến trường kì…

Tôi từng được nghe ông giải thích rằng, nghiêng nghiêng đó là cái thế chông chênh mà vững chãi cuả những bãi cát ven bờ sông Đuống quê hương ông. Hình ảnh ấy không bao giờ mờ phai trong kí ức ông, mà kì lạ thay, nó lại như là biểu tượng của chính cuộc đời ông vậy. Số phận ông là số phận nghiêng nghiêng. Và, trong cái thế “nằm nghiêng nghiêng”, ông “kháng chiến trường kì” chống lại chính số phận…

Chàng trai tài hoa và đa tình của xứ Kinh Bắc ấy sinh năm 1922, đậu tú tài toàn phần năm 1940; từng làm thơ, viết văn, soạn kịch, dịch sách trước khi tham gia lực lượng Thanh niên Cứu quốc của Mặt trận Việt Minh; từng là sáng lập viên đội Văn nghệ tuyên truyền thuộc chiến khu Việt Bắc (1947); trưởng đoàn văn công Tổng cục Chính trị Quân đội Nhân dân Việt Nam (1952); hội viên sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam và được bầu vào Ban Chấp hành khóa 1 (1957)… Vóc dáng ông lồng lộng một thời.

“Nằm nghiêng nghiêng trong kháng chiến trường kỳ” (Ảnh của Nguyễn Duy)

Rồi tai nạn ập đến. Bị cơn bão “Nhân văn – Giai phẩm” xô ngã (1958), ông đã cố gượng dậy, nhưng số phận bắt ông mang cái dáng “nghiêng nghiêng” từ đó. Từ 1959, ông phải chịu kỉ luật “khai trừ khỏi Ban chấp hành Hội (nhà văn)…không được ấn hành tác phẩm…lương chính bị cắt mất 65%…lao động chân tay bắt buộc trong 3 năm… sau đó được tự giác tìm một nơi nào đó lao động chân tay để có thêm tiền bồi dưỡng…” (Tự thuật của Hoàng Cầm, sách “Hoàng Cầm – tác phẩm thơ” – NXB Hội Nhà văn, 2003, trang 193). Thêm liên tiếp những nỗi đau đời tư, vợ mất, con gái mất…

Hoàng Cầm mở quán rượu lèo tèo tại gia, 43 Lý Quốc Sư, Hà Nội, cũng chỉ bán loanh quanh cho anh em bạn rượu giải sầu. Một lần tôi đi cùng giáo sư Nguyễn Mạnh Hùng, tức nhà thơ Nam Dao, Việt kiều Canada, viếng thăm quán rượu nghèo ấy. Rượu sắn làng Vân – chúng tôi chê, còn rượu mơ, rượu mận – duyệt, đặc biệt rượu mận hậu màu Bordaux, vị chan chát, uống như vang Tây mà đậm đà hơn. Ngồi nhâm nhi li rượu tình thơ mà cứ gai gai cột sống, cảm thấy quanh mình nhiều con mắt an ninh soi mói. Ấy là mùa hè năm 1982.

Năm 1982, lại đột ngột tai nạn nghề nghiệp với tập thơ chép tay “Về Kinh Bắc”, vì tội âm mưu gửi thơ “có vấn đề” của chính mình ra nước ngoài, Hoàng Cầm bị tống ngục Hoả Lò 6 tháng…

Trong những tình cảnh kể trên, ông đã “không mang trong lòng nỗi oán hận, hoặc trách móc hờn giận ai. Đôi lúc, chỉ nghĩ về chính số phận mình, có cay đắng, có xót xa. Nhưng vì “đã mang lấy nghiệp vào thân” như Nguyễn Du nói, cái nghiệp thơ… Hào quang tỏa ra từ tâm linh và từ những câu chữ kì diệu đã đem đến cho mình không ít giờ phút say sưa, ngay trong cuộc sống bình nhật cũng không ít hạnh ngộ đẹp. Tôi được gặp nhiều người rất trong sáng, yêu thương mình hết lòng. Dân tộc là thế đấy…” (Tự thuật của Hoàng Cầm – sách đã dẫn).

Âm thầm với cách thế ứng xử của mình, ông đã lặng lẽ viết Về Kinh Bắc (1959 – 1960) rất đậm “chất” Hoàng Cầm, một tác phẩm đặc sắc của nền thơ Việt Nam, đã được chép tay và truyền khẩu rộng rãi từ trước khi được in thành sách, một hiện tượng hiếm có. Từ 1988, sau khi được phục hồi tư cách Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam và quyền được công bố tác phẩm, Hoàng Cầm đã cho tái bản và xuất bản hàng loạt tập sách, trong đó có những tập thơ ông sáng tác liên tục từ 1958 tới đầu những năm 2000, “Lá diêu bông”, “Mưa Thuận Thành”, “Đến từ hư không” v.v…

Chân dung thi sĩ Hoàng Cầm – Họa sĩ Trần Thế Vĩnh

Khoảng cuối 1988, Hoàng Cầm “Nam tiến”, cùng đợt với các vị Hữu Loan, Trần Dần, Văn Cao, Phùng Quán… Ông đến mượn tôi ống điếu cày để dùng suốt những ngày ở Sài Gòn, thường ghé quán cà phê Lá Diêu Bông ngồi uống trà, rít thuốc lào và gặp gỡ người hâm mộ. Trong tư cách trưởng Văn phòng thường trực miền Nam của tuần báo Văn Nghệ, tôi cùng với Nhà văn hoá Thanh Niên tp. Hồ Chí Minh tổ chức “Đêm Thơ Hoàng Cầm” tại hội trường số 4 Phạm Ngọc Thạch. Đêm thứ nhất khá thành công, rất đông người dự. Đêm thứ hai, do bị “cơ quan chức năng” can thiệp, phải huỷ bỏ. Tôi xoay qua mượn hội trường Nhà văn hoá quận Một, số 6 Mạc Đĩnh Chi, làm tiếp. Tôi vừa dẫn chương trình, vừa phụ với Hoàng Cầm đọc thơ của ông. Chúng tôi mời ông bà Văn Cao lên ngồi ghế “danh dự” chính giữa sân khấu. Được gần nửa đêm thơ, bỗng có người xin gặp ban tổ chức. Một bà cụ đầu tóc bạc phơ mặc áo dài sẫm màu, giọng Bắc hơi run run: “Tôi tên Nghĩa, là người trong bài thơ “Lá Diêu Bông” của Hoàng Cầm, đến xin chào mừng tác giả”. Chợt nhớ, có lần Hoàng Cầm bảo tôi, “chị” trong Diêu Bông hơn mình chín tuổi. Tôi sững người, lập cập mời bà lên sân khấu, giới thiệu… Bà dắt theo cả mấy người vừa con, vừa cháu, ôm một bó to hoa hồng trao tận tay Hoàng Cầm, lặng lẽ cười tươi, không nói gì. Hoàng Cầm, vốn rất hoạt ngôn, không hiểu sao lúc đó cũng chỉ buông được mỗi tiếng “Chị” rồi thôi. Bà cụ cúi đầu chào mọi người rồi lặng lẽ đi xuống trong tiếng vỗ tay rung động hội trường. Và, “nàng thơ” biến mất, vô tăm tích luôn, cứ như chuyện cổ tích…

Càng về già, chừng như Hoàng Cầm càng “trẻ” lại. Ông thường tưởng thấy được nhiều em yêu mình, và thường hay khoe cô này yêu, cô kia yêu. Nhớ, hôm khai mạc triển lãm “lịch thơ Nguyễn Duy” tại 29 Hàng Bài, Hà Nội, đầu thập niên 2000, tôi mời ông đến dự, sau đó có tiệc trà do nhà hảo tâm Ngô Thảo chiêu đãi. Ngồi bên cạnh một nữ khách xinh đẹp của tôi, Hoàng Cầm hồn nhiên tuyên bố: Anh mà còn trẻ thì em “chết” với anh!

Lại nhớ, hôm Ngô Thảo rủ đi chơi hội làng Thổ Tang, Bắc Ninh. Đoàn đi, có Hoàng Cầm, mấy “liền chị” Viện Văn và một khách phương xa là tôi. Trên đường về, chúng tôi dừng xe ở ngoại thành Bắc Ninh, ngồi uống nước trong sân một quán trà rộng rãi. Phát hiện sau quán trà có quán bia ôm, lão thi sỹ đa tình nháy tôi, ta vào khám phá xem nó thế nào chứ. Nhưng kẹt mấy “liền chị” cùng đoàn, đành bó tay. Chợt thấy, trên vách tường ngay cửa vào quán bia, trương một bảng giấy chữ lớn “Chúng tôi cam kết: Không khiêu dâm kích dục” quả là một câu khẩu hiệu của lịch sử. Thế là, tôi một bên và ông một bên, nhờ “liền chị” Đào Tuấn Ảnh toách cho một tấm hình chụp với câu khẩu hiệu hoành tráng ấy. Hoàng Cầm thích thú lắm, vui cười như trẻ thơ…

Vừa đó hôm nào mà hôm nay ông đã thành người thiên cổ.

Ngẩn ngơ soát lại danh mục tác phẩm của Hoàng Cầm, kể từ những kịch thơ Hận Nam Quan (1942), Kiều Loan (1942) đến nay, kể cả thơ, văn và kịch đã có hàng chục đầu sách, người mình đã mấy ai làm được vậy. Đáng kể hơn, chất lượng tác phẩm đã nâng Hoàng Cầm lên ngôi vị những nhà thơ hàng đầu của nền thơ hiện đại Việt Nam. Ông là một trong số không nhiều những thi sĩ lớn sống hết với thơ, trang trọng đặt thơ cao hơn chính bản thân mình, bất chấp hoàn cảnh, cứ nghiêng nghiêng mà sáng tác trường kì…

Xin kính cẩn nghiêng mình tiễn đưa “Người đi về Phía Rạng Đông”:

bỏ lại sau lưng hoàng hôn ráng đỏ

gậy nghiêng mình chào những sớm mai xanh…

(Đi về phía rạng đông – thơ Hoàng Cầm, 2002)

Nhà thơ Nguyễn Duy