Con ngựa – Biểu tượng văn hóa trong văn chương Việt Nam

Trong văn học dân gian, con ngựa thường gắn với các nhân vật anh hùng, kỳ tài. Truyền thuyết Thánh Gióng là ví dụ tiêu biểu: ngựa sắt không chỉ là phương tiện chiến đấu mà còn là biểu tượng của sức mạnh phi thường, tinh thần cứu nước được hun đúc từ lòng dân. Ngựa ở đây mang tính linh thiêng, vượt khỏi giới hạn đời thường, đại diện cho ước mơ chiến thắng cái ác, bảo vệ non sông. Ở các truyện cổ, ngựa còn là bạn đồng hành trung thành, giúp con người vượt qua thử thách, thể hiện niềm tin của dân gian vào mối quan hệ gắn bó giữa con người và muôn loài.

Thánh Gióng cưỡi ngựa về trời – Nguồn ảnh: Internet

Bước sang văn học trung đại, hình tượng con ngựa xuất hiện nhiều trong thơ văn chữ Hán và chữ Nôm, thường gắn với không gian chiến trận, chốn quan trường hoặc những cuộc ly biệt. Trong thơ của các nhà nho, ngựa là dấu hiệu của hành trình công danh: “yên ngựa”, “đường mây vó ngựa” gợi nhịp sống bôn ba, tất bật của kẻ sĩ trên con đường lập thân. Tuy nhiên, đằng sau dáng vẻ hào sảng ấy, ngựa cũng phản chiếu tâm trạng con người. Hình ảnh “ngựa mỏi đường xa” thường được dùng để ẩn dụ cho nỗi chán chường, mệt mỏi trước vòng xoáy danh lợi, cho cảm giác lạc lõng của con người giữa thời cuộc biến động.

Đặc biệt, trong văn chương trung đại, con ngựa còn là hình ảnh gắn với nỗi chia ly. Ngựa đưa người ra trận, đưa kẻ sĩ rời quê, để lại phía sau là nỗi nhớ nhà, nhớ nước. Tiếng vó ngựa vang lên không chỉ là âm thanh của chuyển động, mà còn là tiếng lòng của những cuộc tiễn đưa đầy ám ảnh. Ngựa vì thế mang chiều sâu tâm trạng, không còn đơn thuần là phương tiện di chuyển.

Thúc sinh từ biệt Thúy Kiều – Nguồn ảnh: Internet

Bên cạnh văn học viết, hình tượng con ngựa trong ca dao, tục ngữ Việt Nam cũng mang ý nghĩa biểu trưng rõ nét nhưng vẫn giữ đặc trưng không nhân cách hóa trực diện. Những câu tục ngữ như “Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ” không miêu tả ngựa như một cá thể có đời sống nội tâm, mà mượn hình ảnh tập tính của loài ngựa để phản ánh tinh thần cộng đồng, sự gắn bó và tình nghĩa giữa con người với nhau. Tương tự, các cách nói quen thuộc như “đường dài mới biết ngựa hay” hay “ngựa quen đường cũ” đều sử dụng hình ảnh con ngựa như một thước đo kinh nghiệm, bản lĩnh và thói quen, qua đó phản chiếu phẩm chất và hành vi của con người. Trong ca dao, tục ngữ, con ngựa không “lên tiếng” hay trở thành nhân vật, mà tồn tại như một hình ảnh ẩn dụ cô đọng, giàu sức gợi, giúp người xưa gửi gắm những bài học đạo lý và kinh nghiệm sống. Chính lối biểu đạt ngắn gọn, hàm súc ấy góp phần tạo nên chiều sâu biểu tượng cho hình tượng con ngựa trong văn hóa và văn chương dân gian Việt Nam.

Ảnh minh họa Internet

Không chỉ trong văn hóa và văn chương Việt Nam, hình tượng con ngựa còn cho thấy sức sống bền bỉ khi bước ra không gian văn hóa đương đại và giao thoa xuyên biên giới. Cuối năm 2025, hình ảnh Mã Tiểu Dã, chú ngựa nhỏ vừa chạy vừa khóc xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội Trung Quốc rồi lan sang Việt Nam, trở thành một hiện tượng thị giác thu hút sự chú ý của công chúng trẻ. Dù được thể hiện bằng ngôn ngữ tạo hình hiện đại và mang sắc thái giải trí, hình ảnh này vẫn gợi nhắc những lớp nghĩa quen thuộc của biểu tượng con ngựa: sự bền bỉ trên hành trình dài, cảm giác cô độc khi phải tự mình tiến về phía trước, cùng khát vọng không ngừng vươn lên dù đối diện mệt mỏi và tổn thương. Hiện tượng ấy cho thấy hình tượng con ngựa không chỉ tồn tại trong văn chương truyền thống mà còn liên tục được tái tạo, biến đổi để thích ứng với những hình thức biểu đạt mới của đời sống đương đại.

Chú ngựa Mã Tiểu Dã vừa chạy vừa khóc nổi tiếng trên mạng xã hội cuối năm 2025 – Nguồn ảnh: Internet

Có thể nói, từ truyền thuyết đến thơ ca hiện đại, con ngựa trong văn chương Việt Nam không chỉ là một loài vật mà là một biểu tượng đa nghĩa: khi là sức mạnh anh hùng, khi là bạn đồng hành trung thành, lúc lại là dấu hiệu của chia ly, mệt mỏi hay khát vọng tự do. Dù xuất hiện không nhiều, nhưng mỗi lần hiện diện, con ngựa đều để lại dấu ấn sâu đậm, góp phần làm giàu thêm thế giới biểu tượng và chiều sâu nhân văn của văn chương Việt Nam.

Khép lại năm cũ và chào đón năm mới, nhìn lại hành trình của hình ảnh con ngựa trong văn hóa – nghệ thuật để thêm trân trọng giá trị văn hóa truyền thống. Đây cũng là lời chúc mà Mạng xã hội Duyên Dáng Việt Nam gửi đến độc giả cho một năm mới nhiều khởi sắc, hanh thông và mã đáo thành công.