Đờn ca tài tử: hồn quê Nam Bộ ngân vang trong đời sống hiện đại

Một lần được trải nghiệm nghe đờn ca tài tử

Tôi vẫn còn nhớ, trong chuyến du lịch về miền Tây sông nước, tôi đã được trải nghiệm nghe đờn ca tài tử. Không phải trong những sân khấu nguy nga, lộng lẫy, mà chỉ đơn giản là một góc sân nhỏ trong vườn nhà, dưới ánh trăng dịu nhẹ, ánh đèn leo lắt trong đêm. Thế nhưng, những âm thanh du dương vẫn vang vọng khắp không gian, cuốn hút đến diệu kỳ:

“Chàng hỡi, chàng có hay?
Đêm thiếp nằm luống những sầu tây
Biết bao thuở đó đây sum vầy
Duyên sắc cầm đừng lạt phai, í a…

Thiếp nguyện cho chàng,
Nguyện cho chàng đặng chữ bình an,
Mau trở lại gia đàng,
Cho én nhạn hiệp đôi, í a…”

Trích Dạ cổ hoài lang, tác giả: Cao Văn Lầu

Những cô gái trong tà áo dài thướt tha cất giọng hát ngọt ngào, sâu lắng, hòa cùng tiếng đàn, tiếng kèn, tiếng sáo trầm bổng, đưa mọi người chìm đắm vào những giai điệu trữ tình miên man. Bài hát gợi lên nỗi nhớ nhung da diết của người vợ tào khang gửi đến người chồng nơi phương xa, với mong muốn chồng được bình an, mạnh khỏe, sớm trở về đoàn tụ với gia đình.

Buổi biểu diễn chỉ kéo dài ít phút nhưng đã để lại trong tôi ấn tượng sâu sắc; tôi cứ nhẩm theo từng câu hát, nhớ mãi không quên.

Đờn ca tài tử: báu vật của vùng đất phương Nam

Sau này, khi có dịp tìm hiểu về đờn ca tài tử, tôi mới biết rõ hơn về bộ môn nghệ thuật này.

Đờn ca tài tử bắt nguồn từ nhạc lễ, nhã nhạc cung đình Huế và âm nhạc của các tỉnh Nam Trung Bộ. Vào cuối thế kỷ XIX, các nhạc sĩ, nhạc quan của triều Nguyễn theo phong trào Cần Vương vào Nam đã mang theo truyền thống ca Huế đến vùng Nam Bộ. Trên đường đi, họ dừng chân ở Quảng Bình, Quảng Trị, Quảng Nam, từ đó tiếng đờn cùng giọng ca xứ Huế mang thêm hương vị xứ Quảng. Khi vào đến miền Nam, tiếng đờn có nhiều thay đổi, mang màu sắc riêng của Nam Bộ, phù hợp với thị hiếu của người dân nơi đây.

Dàn nhạc đờn ca tài tử sử dụng nhiều loại nhạc cụ khác nhau như đàn tranh, đàn tỳ bà, đàn kìm, đàn tam; đôi khi có thêm ống sáo thổi xen kẽ. Ngày nay, với sự kết hợp của các nhạc cụ hiện đại như guitar phím lõm, guitar Hawaii,… cũng góp phần tạo nên những bản phối độc đáo, hài hòa và thu hút.

Đờn ca tài tử nét đẹp trong văn hóa nghệ thuật Việt Nam (Nguồn: Internet)

Đờn ca tài tử là loại hình nghệ thuật dân gian đặc trưng, gắn liền với người dân Nam Bộ từ những ngày khai hoang, mở đất và trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu trong cuộc sống hằng ngày. Đây là sự kết hợp giữa “đờn” (đàn) và “ca”, do các tài tử những người nông dân yêu thích âm nhạc thể hiện. Ban ngày họ lo việc đồng áng, tối đến bà con xóm giềng tụ họp trước hiên nhà, cùng hòa mình vào lời ca tiếng hát, gần gũi mà thân thương.

Có lẽ chính vì vậy mà những giai điệu của đờn ca tài tử trở nên vô cùng thân thuộc, bình dị. Mỗi nhạc phẩm in dấu trong lòng người nghe không chỉ bởi giai điệu trữ tình lôi cuốn, âm điệu luyến láy ngọt ngào, dễ nghe, mà còn bởi những giá trị nhân văn sâu sắc mà nó truyền tải. Đó là những câu chuyện gắn liền với đời sống tinh thần của con người, mang đậm tính giáo dục, thể hiện lối sống dân dã, tình yêu gia đình, quê hương, đất nước và tâm hồn phóng khoáng của người Nam Bộ. Từng giai điệu, từng lời ca cất lên như nói hộ tiếng lòng, niềm vui, nỗi buồn, hạnh phúc hay chia ly, như dòng nước mát lành len lỏi vào tâm hồn người nghe.

Trải qua thời gian, nghệ thuật đờn ca tài tử cho thấy sức sống bền bỉ, lan tỏa khắp các vùng miền. Bộ môn này ngày càng phổ biến với nhiều câu lạc bộ, nhóm nhạc được thành lập và hoạt động tích cực. Những tác phẩm nổi tiếng có thể kể đến như Dạ cổ hoài lang, Kim Thủy đoản, Kim Tiền Huế, Hành Vân… Đây đều là những bản nhạc quen thuộc với đông đảo công chúng. Đờn ca tài tử thường được biểu diễn trong nhà, ngoài sân vườn, trên thuyền, tại các khu du lịch, sân khấu và lễ hội.

Năm 2013, đờn ca tài tử đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, trở thành niềm tự hào của người dân Nam Bộ.

Nghệ thuật đờn ca tài tử đối diện với nhiều khó khăn, thách thức

Nghệ thuật đờn ca tài tử đối diện với nhiều thách thức về tồn tại và phát triển (Nguồn: Internet)

Ngày nay, với sự xuất hiện và bùng nổ của các dòng nhạc hiện đại, nhu cầu và thị hiếu của người nghe cũng thay đổi đáng kể. Nhiều người, đặc biệt là giới trẻ, yêu thích các dòng nhạc trẻ trung, sôi động và ít quan tâm hơn đến âm nhạc truyền thống Việt Nam.

Bên cạnh đó, nghệ thuật đờn ca tài tử đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc tồn tại và phát triển: nhiều bản vắn, bản nhỏ dần bị lãng quên; công tác gìn giữ và khai thác giá trị âm nhạc địa phương chưa hiệu quả; kiến thức và kỹ năng của một số nghệ nhân trong việc truyền dạy còn hạn chế; nhiều nghệ sĩ lớn tuổi không thể tiếp tục gắn bó với nghề; nguồn nhân lực kế thừa ngày càng thiếu hụt…

Điều đó đặt ra nhiều trăn trở: liệu bộ môn nghệ thuật này có bị phai mờ và lãng quên theo dòng thời gian?

Nỗ lực bảo tồn, giữ gìn và phát triển văn hóa nghệ thuật đờn ca tài tử

Đờn ca tài tử là một loại hình nghệ thuật truyền thống giàu giá trị, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Dù gặp nhiều khó khăn, bộ môn này vẫn tồn tại bền bỉ như một dòng chảy văn hóa trong đời sống hiện đại, giữ vị trí quan trọng trong nền văn hóa Việt Nam.

Với niềm tin và tình yêu dành cho bộ môn này, nhiều nghệ sĩ vẫn tiếp tục cống hiến những tác phẩm ý nghĩa, góp phần khôi phục và lan tỏa đờn ca tài tử đến gần hơn với công chúng.

Bên cạnh đó, sự xuất hiện của các chương trình và cuộc thi được tổ chức thường niên đã thu hút nhiều tài năng trẻ tham gia. Những hoạt động này không chỉ tạo sân chơi giải trí mà còn khơi dậy niềm đam mê, thúc đẩy thế hệ trẻ theo đuổi và gắn bó với nghệ thuật truyền thống.

Giữ gìn và phát triển văn hóa nghệ thuật đờn ca tài tử là trách nhiệm chung của cả cộng đồng (Nguồn: Internet)

Ngoài ra, để đờn ca tài tử phát triển bền vững, cần có sự quan tâm và hỗ trợ từ các cơ quan chức năng ở cả Trung ương và địa phương thông qua những hành động cụ thể như: mở lớp truyền dạy cho nghệ nhân trẻ; tổ chức biểu diễn cộng đồng gắn với giáo dục và du lịch; tôn vinh các nghệ sĩ tài năng; xây dựng chính sách hỗ trợ phù hợp; đẩy mạnh công tác quảng bá, tuyên truyền… Qua đó, góp phần giữ gìn và lan tỏa vẻ đẹp của đờn ca tài tử, để bộ môn này tiếp tục tỏa sáng và mãi là niềm tự hào của người Việt Nam.