Đàn nguyệt và xu hướng tiếp cận nhạc cụ truyền thống của giới trẻ hiện nay

Khi du nhập vào Việt Nam, nhạc cụ này đã được người Việt cải biến để phù hợp với thẩm mỹ âm nhạc và hệ thống ngũ cung truyền thống. Mặc dù vẫn giữ đặc trưng là thùng đàn hình tròn, đàn nguyệt Việt Nam được rút từ bốn dây xuống còn hai dây, cần đàn được làm dài hơn và các phím đàn được gắn cao hơn. Những thay đổi này không chỉ tạo nên diện mạo riêng mà còn giúp người nghệ sĩ thực hiện linh hoạt các kỹ thuật đặc trưng của âm nhạc truyền thống Việt Nam như rung, nhấn, luyến, láy, góp phần hình thành sắc thái âm thanh giàu tính biểu cảm của đàn nguyệt ngày nay.

ĐÀN NGUYỆT VÀ XU HƯỚNG TIẾP CẬN NHẠC CỤ TRUYỀN THỐNG CỦA GIỚI TRẺ HIỆN NAY

1. Cây đàn mang dáng hình của vầng trăng và di sản

Đàn nguyệt hay còn gọi là nguyệt cầm, là một trong những nhạc cụ dây gảy tiêu biểu của Việt Nam. Tại Nam Bộ, đàn nguyệt giữ vị trí quan trọng trong nghệ thuật Đờn ca tài tử. Tên gọi “đàn nguyệt” xuất phát từ hình dáng đặc trưng của phần thùng đàn tròn như mặt trăng. Thùng đàn có đường kính khoảng 30 – 35 cm, thường được chế tác từ các loại gỗ nhẹ để tạo độ vang tốt, trong khi mặt đàn không khoét lỗ thoát âm như nhiều nhạc cụ dây khác. Phần cần đàn dài khoảng 75 – 80 cm, gắn các phím cao bằng tre hoặc gỗ, tạo điều kiện để người nghệ sĩ thực hiện kỹ thuật nhấn, rung, vuốt và luyến láy. Đàn chỉ có hai dây, trước đây được làm bằng tơ, hiện nay phổ biến là dây nylon hoặc dây kim loại nhằm tăng độ bền và khả năng biểu diễn. Người chơi sử dụng móng gảy hoặc móng giả để tạo nên những âm thanh sáng, vang và có độ ngân đặc biệt. Chính cấu trúc tưởng như đơn giản ấy lại tạo nên một cây đàn có khả năng biểu đạt cảm xúc rất phong phú.

Hình ảnh đàn nguyệt hay còn gọi là nguyệt cầm – Nguồn ảnh minh họa: Nhạc cụ Tiến Mạnh

Đàn nguyệt là linh hồn của nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống Việt Nam. Trong Ca trù, đàn nguyệt phối hợp cùng đàn đáy và trống chầu tạo nên không gian âm nhạc trang trọng, tinh tế. Ở nghệ thuật Chầu văn, tiếng đàn mang sắc thái linh thiêng, góp phần dẫn dắt cảm xúc trong các nghi lễ tín ngưỡng Việt Nam. Đối với Đờn ca tài tử Nam Bộ, đàn nguyệt gần như là nhạc cụ trung tâm giữ vai trò dẫn dắt giai điệu cùng với đàn tranh, đàn bầu và đàn tỳ bà. Sự hiện diện xuyên suốt trong nhiều không gian văn hóa cho thấy đàn nguyệt không chỉ là một nhạc cụ mà còn là phương tiện lưu giữ ký ức và bản sắc của người Việt qua nhiều thế kỷ.

2. Điều gì khiến người trẻ bắt đầu yêu thích đàn nguyệt?

Nếu cách đây khoảng mười năm, việc học đàn nguyệt chủ yếu diễn ra tại các trường nghệ thuật chuyên nghiệp thì hình ảnh những bạn trẻ tự tìm đến lớp học nhạc cụ dân tộc hiện nay đã không còn hiếm gặp. Theo nhiều giảng viên âm nhạc truyền thống, người học hiện nay không chỉ là sinh viên nghệ thuật mà còn có nhân viên văn phòng, học sinh trung học hay những người làm trong lĩnh vực sáng tạo. Họ tìm đến đàn nguyệt vì nhiều lý do khác nhau, nhưng đều xuất phát từ nhu cầu khám phá văn hóa Việt Nam dưới một góc nhìn gần gũi hơn.

Một trong những nguyên nhân đáng chú ý là sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng số. Nhiều video biểu diễn đàn nguyệt kết hợp với nhạc hiện đại, nhạc phim hay các bản phối acoustic đã thu hút hàng trăm nghìn lượt xem. Vượt xa khỏi khuôn khổ sân khấu truyền thống, đàn nguyệt bước vào đời sống số với hình ảnh trẻ trung hơn, khiến nhiều người lần đầu biết đến vẻ đẹp của nhạc cụ này.

Bên cạnh đó, xu hướng tìm hiểu lịch sử, cổ phục và văn hóa truyền thống cũng góp phần thúc đẩy sự quan tâm đến nhạc cụ dân tộc. Những năm gần đây, các hoạt động phục dựng lễ hội, trình diễn cổ phục, trải nghiệm văn hóa Việt và các dự án sáng tạo lấy cảm hứng từ lịch sử ngày càng nhận được sự hưởng ứng của giới trẻ. Nhiều người cũng muốn tiếp cận những nhạc cụ từng hiện diện trong đời sống của cha ông, trong đó có đàn nguyệt.

Sự phát triển của điện ảnh và sân khấu kết hợp yếu tố dân gian cũng góp phần thay đổi cách nhìn về âm nhạc truyền thống. Thay vì bị xem là khó nghe hay xa lạ, tiếng đàn nguyệt được đặt trong bối cảnh hiện nay gần gũi hơn với khán giả trẻ.

Chỉ cần tìm từ khóa “đàn nguyệt” trên Tiktok đã có rất nhiều kết quả cho thấy càng nhiều người trẻ đang chú ý tới loại hình nghệ thuật này – Nguồn: Ảnh chụp màn hình Tiktok

3. Giữ gìn truyền thống bằng cách làm mới cách tiếp cận

Điểm đặc biệt của đàn nguyệt nằm ở chỗ người học không chỉ tiếp cận kỹ thuật biểu diễn mà còn bước vào một không gian văn hóa rộng lớn. Để hiểu cách chơi đàn nguyệt, người học phải tìm hiểu các làn điệu dân ca, nghệ thuật Ca trù, Chầu văn, Đờn ca tài tử hay cải lương… Điều đó giúp quá trình học nhạc cụ trở thành hành trình khám phá lịch sử, phong tục, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của người Việt. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi người trẻ có cơ hội tiếp xúc với nhiều nền văn hóa khác nhau, nhu cầu quay trở lại tìm hiểu bản sắc dân tộc cũng ngày càng rõ nét. Đàn nguyệt vì thế không chỉ là một nhạc cụ cổ truyền mà còn trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại.

Việc ngày càng nhiều người trẻ lựa chọn học đàn nguyệt cho thấy âm nhạc truyền thống không hề mất đi sức sống, mà đang được tiếp cận bằng những phương thức mới. Các lớp học mở dành cho cộng đồng, hoạt động trải nghiệm tại bảo tàng, chương trình biểu diễn kết hợp nghệ thuật đương đại hay nội dung sáng tạo trên nền tảng số đều góp phần đưa đàn nguyệt đến gần hơn với công chúng trẻ.

Bảo tồn văn hóa không chỉ là lưu giữ hiện vật trong bảo tàng mà còn là để những giá trị ấy tiếp tục được sử dụng, được biểu diễn và được yêu thích trong đời sống đương đại. Khi tiếng đàn nguyệt vẫn còn vang lên trong những không gian mới, được chơi bởi những người trẻ, đó cũng là minh chứng cho sức sống bền bỉ của di sản văn hóa Việt Nam.