Khi ta bắt đầu tin vào mình

Có người từng ngại phát biểu vì sợ nói sai, nhưng sau vài lần được ghi nhận, họ dần mạnh dạn hơn. Họ dám đưa ra ý kiến của mình, nhận nhiệm vụ mới và tin rằng mình có thể làm tốt. Đó là thay đổi tích cực khi sự tự tin được xây dựng từ trải nghiệm và nỗ lực thực sự.

Thế nhưng, khi đã quen với việc làm tốt một việc nào đó, ta cũng dễ kỳ vọng rằng mình sẽ tiếp tục đúng. Một lời góp ý bỗng trở nên khó nghe, những người làm việc chậm hơn bị xem là kém năng lực, còn ý kiến trái chiều đôi khi bị hiểu thành sự phủ nhận những cố gắng của mình.

Tự tin không phải là vấn đề. Điều đáng suy nghĩ là khi niềm tin vào bản thân dần biến thành nhu cầu phải chứng minh mình hơn người khác.

Ranh giới mang tên cái tôi

Tự cao không nhất thiết biểu hiện bằng lời nói lớn tiếng hay thái độ khoe khoang. Đôi khi, nó nằm trong những phản ứng quen thuộc: vội giải thích khi bị góp ý, tìm lý do phủ nhận sai sót hoặc khó chịu khi người khác được công nhận.

Khi quá cần giữ hình ảnh một người giỏi giang, ta có thể dành nhiều công sức chứng minh mình không sai hơn là tìm hiểu vấn đề nằm ở đâu. Kết quả như mong đợi được quy cho hoàn cảnh, lời nhắc nhở bị xem là thiếu thiện chí, còn thành tích trước đây trở thành lý do để bỏ qua thiếu sót hiện tại.

Nhưng mắc lỗi không đồng nghĩa với kém cỏi. Người có năng lực vẫn có thể quyết định sai; người có kinh nghiệm vẫn có thể bỏ sót điều quan trọng. Khác biệt nằm ở việc ta có sẵn lòng nhìn lại và điều chỉnh hay không.

Đôi khi, điều khó nhất không phải là nhận ra thiếu sót của người khác, mà là đủ bình tĩnh để nhìn nhận lại chính mình và chấp nhận rằng mình cũng có thể sai (Nguồn: Polina Zimmerman/ Pexels)

Ba khoảnh khắc soi rõ cái tôi

Khi bị góp ý, người tự tin có thể lắng nghe, cân nhắc rồi điều chỉnh nếu nhận xét hợp lý. Nếu không đồng tình, họ vẫn có thể phản biện bằng lý lẽ. Ngược lại, khi quá chú trọng bảo vệ hình ảnh cá nhân, ta dễ xem lời góp ý là một cuộc tấn công và chỉ chăm chăm tìm cách đáp trả.

Khi gặp người giỏi hơn, ta có thể xem năng lực của họ là cơ hội học hỏi, hoặc tìm khuyết điểm để tự an ủi mình. Thừa nhận điểm mạnh của người khác không làm giá trị bản thân giảm đi. Đôi khi, điều đáng học không chỉ là thành tích mà còn là cách họ chuẩn bị và xử lý sai sót.

Khi chính mình mắc lỗi, ta có thể nhìn nhận phần trách nhiệm thuộc về mình, hoặc vội tìm lý do để bảo vệ hình ảnh cá nhân. Kinh nghiệm có thể giúp ta xử lý công việc tốt hơn, nhưng không bảo đảm rằng ta luôn đúng. Chuẩn bị kỹ và có phương án dự phòng không phải biểu hiện của thiếu tự tin, mà là cách làm việc có trách nhiệm.

Một người không thể bị kết luận là tự cao chỉ từ một lần phản ứng thiếu kiềm chế. Điều đáng quan sát là hành vi ấy có lặp lại hay không, và họ có sẵn lòng điều chỉnh khi nhận ra vấn đề hay không.

Khi đúng sai trở thành cuộc hơn thua

Hãy thử hình dung một buổi làm việc nhóm. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, một thành viên tin rằng mình đã làm tốt. Nhưng trong buổi trao đổi, đồng nghiệp chỉ ra một vài điểm chưa phù hợp và đề xuất chỉnh sửa.

Người ấy lập tức giải thích rằng mình đã có kinh nghiệm, cách làm trước đây vẫn hiệu quả và những góp ý kia không cần thiết. Cuộc trao đổi dần biến thành tranh luận, trong khi vấn đề ban đầu vẫn chưa được giải quyết.

Một cách phản ứng khác là bình tĩnh hỏi rõ điểm chưa phù hợp, xem xét căn cứ của đề xuất rồi quyết định điều gì nên giữ, điều gì cần sửa. Nếu góp ý chưa thỏa đáng, người ấy vẫn có thể bảo vệ quan điểm bằng lý lẽ.

Khác biệt không nằm ở việc ai nhận sai trước hay ai giành phần thắng, mà ở chỗ ta có thực sự muốn giải quyết vấn đề hay chỉ muốn giữ hình ảnh mình là người đúng.

Ba người, ba góc nhìn trong một cuộc đối thoại: Đừng vì sợ tiếng “tự cao” mà thu mình nhỏ lại, cũng đừng hạ thấp người khác để bản thân được đứng cao hơn (Nguồn: Werner Pfennig/ Pexels)

Đừng nhỏ bé đi để vừa lòng người khác

Nhìn lại cái tôi không có nghĩa là nghi ngờ mọi năng lực của mình. Đôi khi, một người bị gọi là tự cao chỉ vì họ nói thẳng, không đồng tình hoặc biết bảo vệ giới hạn cá nhân. Không phải lời phê bình nào cũng đúng, và không phải cứ làm người khác phật lòng là ta đã hành xử sai.

Nếu được nhận xét rằng mình có vẻ kiêu ngạo, ta có thể hỏi: “Bạn có thể nói rõ tình huống nào khiến bạn cảm thấy như vậy không?”. Một ví dụ cụ thể sẽ giúp ta nhận ra hành vi cần điều chỉnh, thay vì vội phủ nhận hoặc mặc nhiên xem đánh giá ấy là sự thật.

Ta có thể xin lỗi vì đã ngắt lời, phản ứng gay gắt hay khiến người khác cảm thấy không được tôn trọng mà vẫn giữ quan điểm của mình. Biết nhận trách nhiệm không đồng nghĩa với từ bỏ chính kiến; giữ chính kiến cũng không có nghĩa là được quyền xem nhẹ người khác.

Đứng thẳng mà không cần ai thấp xuống

Trưởng thành không phải là lúc ta không còn tự ái hay chẳng bao giờ mắc lỗi. Đó là khi ta biết nhìn lại cảm xúc, cân nhắc điều đáng tiếp thu và lựa chọn cách phản hồi thay vì để cái tôi quyết định tất cả.

Ta không cần làm mình nhỏ bé hơn để người khác cảm thấy dễ chịu. Nhưng cũng không cần hạ thấp người khác để giữ cho mình được đứng cao hơn.

Còn bạn, đã bao giờ bạn phản ứng mạnh chỉ vì không muốn bị xem là sai? Khi bình tĩnh nhìn lại, bạn nhận ra điều gì về bản thân?