‘Cóc Cốc Tùng Tùng’: Một tiếng trống gọi Trung thu giữa lòng Sài Gòn

Bước qua cánh cổng Đình Thần Sơn Trà trên đường Nguyễn Phi Khanh, phường Tân Định, TP.HCM, điều đầu tiên có thể khiến người ta dừng lại không phải là một chiếc đèn ông sao quen thuộc. Trong khuôn viên của ngôi đình hơn 160 năm tuổi là một chú cóc khổng lồ đang cầm dùi, phía trước là chiếc trống lớn.

Xung quanh chú cóc là cua, ong, cáo, gấu, cọp – những nhân vật quen thuộc trong câu chuyện dân gian “Cóc kiện trời”. Cả thế giới ấy được dựng lại bằng nan trúc và giấy dó, trở thành cụm lồng đèn cao khoảng 3m, dài khoảng 4m. Nhưng nếu chỉ xem đây là một điểm check-in Trung thu thì có lẽ vẫn chưa đủ. Bởi điều đáng chú ý nằm ở cách những người trẻ lựa chọn kể lại câu chuyện cũ.

Khi con cóc bước ra khỏi trang truyện

“Cóc kiện trời” vốn là một câu chuyện quen thuộc trong kho tàng truyện dân gian Việt Nam. Một con vật nhỏ bé nhưng không chịu đứng yên trước hạn hán, cùng những con vật khác tìm đến Nhà Trời để đòi mưa. Tại “Cóc Cốc Tùng Tùng”, câu chuyện ấy được chuyển từ lời kể sang hình hài.

Nhóm Khởi Đăng Tác Khí đã mất gần ba tháng để hoàn thiện cụm lồng đèn. Công việc bắt đầu từ việc phác thảo hình dáng, tạo khung, uốn nan trúc, xử lý giấy rồi hoàn thiện từng chi tiết nhỏ. Riêng giấy dó được nhuộm thủ công, khiến mỗi tấm giấy có sắc độ riêng thay vì đồng đều như vật liệu công nghiệp.

Lồng đèn “Cóc kiện trời” được làm thủ công bằng giấy dó, cao hơn 3 mét tại đình Sơn Trà, đường Nguyễn Phi Khanh, phường Tân Định, TP.HCM – Nguồn: MXH Duyên Dáng Việt Nam

Nhìn từ xa, chú cóc có vẻ ngộ nghĩnh. Nhưng đến gần mới thấy những đường nan, lớp giấy và các chi tiết trên cơ thể đều được xử lý khá kỳ công. Đó cũng là điểm thú vị của những chiếc đèn tại đây: chúng không được tạo ra chỉ để phát sáng. Mỗi chiếc đèn mang theo một câu chuyện.

Có hình tượng gợi nhắc đến những hoa văn cổ, có cá Ông gắn với tín ngưỡng của cư dân ven biển miền Trung và Nam Bộ, có những hình hài bước ra từ thế giới truyện dân gian. Không gian trưng bày có khoảng 21 mẫu lồng đèn, mỗi mẫu mang một nguồn cảm hứng khác nhau.

Những chiếc lồng đèn tại không gian trưng bày tại Đình Thần Sơn Trà – Nguồn: MXH Duyên Dáng Việt Nam

Trung thu không chỉ có một chiếc đèn

Nếu những chiếc lồng đèn kể chuyện bằng hình ảnh thì khu vực mâm lễ lại kể một câu chuyện khác: Sài Gòn đón Trung thu bằng nhiều lớp văn hóa. Trong không gian đình Sơn Trà, những cách đón trăng của các cộng đồng Kinh, Hoa và Khmer được đặt cạnh nhau. Từ mâm cỗ Trung thu của người Việt đến tục Bái Nguyệt Nương của người Hoa hay lễ cúng trăng Ok Om Bok của người Khmer, mùa trăng hiện lên với nhiều phong tục khác nhau.

Mâm cỗ trung thu ba miền khác nhau cũng được trưng bày tại không gian đình – Nguồn: MXH Duyên Dáng Việt Nam

Đặt cạnh nhau, những mâm lễ ấy khiến Trung thu không còn là một ký ức đơn nhất. Có người nhớ Trung thu bằng bánh nướng, bánh dẻo. Có người nhớ bằng tiếng trống. Có người nhớ đến những đêm rằm cùng gia đình. Và cũng có những cộng đồng gửi vào mùa trăng những nghi thức riêng đã được truyền qua nhiều thế hệ.

Một ngôi đình cũ, những câu chuyện mới

Đình Sơn Trà được cộng đồng cư dân gốc Quảng Nam, Đà Nẵng dựng vào khoảng thập niên 1860. Hơn một thế kỷ sau, ngôi đình vẫn tồn tại giữa một khu vực ngày càng đô thị hóa của Sài Gòn. Chính vì vậy, việc một sự kiện Trung thu dành nhiều không gian cho thủ công truyền thống và những câu chuyện dân gian xuất hiện tại đây tạo nên một sự đối lập thú vị.

Khách tham quan lắng nghe thuyết minh về sự tích của ngôi đền – Nguồn: MXH Duyên Dáng Việt Nam

Bên ngoài là nhịp sống thành phố. Bên trong là những cột gỗ, mái đình, giấy dó, nan trúc và những hình tượng đã đi qua rất nhiều thế hệ. Sự gặp nhau ấy khiến “Cóc Cốc Tùng Tùng” không đơn thuần là một sự kiện Trung thu. Nó giống một cuộc trò chuyện giữa hai thế giới: một bên là ký ức, một bên là hiện tại.

Những người trẻ đứng giữa cuộc trò chuyện đó không cố đưa Trung thu trở lại y nguyên như ngày xưa. Họ chọn cách làm lại bằng đôi tay của mình, rồi đặt những câu chuyện cũ vào một không gian mới. Và khi những chiếc đèn được thắp sáng, những đường nét bằng giấy dó hiện lên dưới ánh đèn, những câu chuyện tưởng như nằm yên trong sách lại có thêm một đời sống khác.

Tiếng “tùng tùng” của một mùa trăng

Không gian trưng bày được nhiều bạn trẻ đến check-in – Nguồn: MXH Duyên Dáng Việt Nam

Tên gọi “Cóc Cốc Tùng Tùng” nghe vui tai như một câu đồng dao trẻ con. Nhưng đứng trước chú cóc cao gần ba mét, cái tên ấy lại có thêm một tầng nghĩa. “Tùng tùng” là tiếng trống. Cũng có thể xem đó là tiếng gọi: gọi mưa trong câu chuyện “Cóc kiện trời”, gọi những ký ức Trung thu trở về. Và có lẽ, gọi cả những người trẻ bước vào một ngôi đình cũ để lần đầu nhìn thấy những món đồ chơi mà thế hệ trước từng quen thuộc.