Giá trị văn hóa của mâm cỗ dâng cúng Vua Hùng

Tôi vẫn còn nhớ, khi còn nhỏ, cứ đến ngày Giỗ tổ Hùng Vương mùng 10.3, lũ trẻ chúng tôi lại có chung một niềm háo hức, mong chờ khôn tả. Bởi lẽ, đây là dịp để tất cả mọi người đoàn tụ, sum họp bên mâm cơm gia đình, tận hưởng bầu không khí vui vẻ, đầm ấm, tràn ngập tiếng cười.

Như một thông lệ, năm nào cũng vậy, trước ngày Giỗ Tổ Hùng Vương 2 đến 3 ngày, gia đình tôi lại hối hả, phân chia nhau mỗi người một việc, chuẩn bị mâm cơm dâng lên bàn thờ tổ tiên. Ngay từ tờ mờ sáng, bà ngoại và mẹ tôi đã dậy sớm đi chợ, mua nguyên liệu về làm cỗ.

Bánh chưng là món ăn không thể thiếu trong mâm cơm dâng cúng ngày Giỗ Tổ (Nguồn: Internet)

Một trong những món ăn quan trọng, không thể thiếu trong ngày lễ là bánh chưng. Trong căn bếp nhỏ, bà ngoại bận bịu ngâm những hạt gạo nếp trắng ngần, hấp chín những mẻ đỗ vàng ươm rồi đem giã nhuyễn. Mẹ tôi thì tập trung rửa những chiếc lá dong xanh mướt được cắt từ ngoài vườn, xếp gọn vào chiếc rổ cho nhanh ráo nước. Sau đó, mẹ loay hoay chuẩn bị nhân bánh, xắt từng miếng thịt thành những hình vuông nhỏ, ướp với một ít hành, hạt tiêu, muối… cho đậm đà gia vị.

Sau khi tất cả công đoạn chuẩn bị được hoàn thành, ông ngoại sẽ là người gói bánh. Tay ông thoăn thoắt đặt lá dong vào khuôn, đổ một lớp gạo nếp trắng muốt, đến một lớp đỗ xanh mịn màng, vài miếng thịt ba chỉ béo ngậy, rồi phủ thêm một lớp đỗ xanh và cuối cùng là lớp gạo nếp nữa. Ông dùng lạt giang mềm buộc thật chặt, chắc tay để chiếc bánh vuông vắn, rồi đặt chúng vào nồi lớn.

Ở ngoài sân, bố tôi bận rộn nhóm củi, bếp lửa đỏ rực, khói nghi ngút lan trong không gian. Từng nồi bánh được đặt lên bếp một cách cẩn thận. Ngọn lửa bập bùng tí tách suốt cả đêm. Khi bánh chín, mùi bánh thơm lừng lan tỏa khắp mọi nơi.

Ngày Giỗ Tổ còn là dịp để các thành viên sum họp với gia đình, tận hưởng khoảnh khắc đoàn viên (Nguồn: Internet)

Đúng ngày Giỗ Tổ, các bác, các dì của tôi mới bắt đầu sum tụ về nhà ngoại, bắt tay vào chuẩn bị mâm cỗ chính. Mâm cỗ truyền thống gồm một đĩa gà luộc nóng hổi, một đĩa nem rán vàng rụm, một đĩa thịt đông mát lạnh, một bát canh măng chân giò, một đĩa giò lụa thơm phức và đặc biệt không thể thiếu là một cặp bánh chưng đã được chuẩn bị từ hôm trước. Những món ăn giản dị, dân dã nhưng đều tươm tất, đầy đủ.

Sau khi hoàn thành, mâm cơm được dâng lên bàn thờ tổ tiên một cách trang trọng, thành kính. Ông ngoại cẩn thận thắp ba nén nhang và bắt đầu khấn vái. Hương khói vương vấn trong không trung.

Ngoài sân, dưới dàn hoa giấy, các bác các dì quây quần, trò chuyện vui vẻ. Rộn ràng nhất là lũ trẻ chúng tôi; cả đám ùa vào chơi các trò chơi dân gian như ô ăn quan, cướp cờ, kéo co… Tiếng cười tíu tít vang vọng một góc sân.

Ngày ấy, chúng tôi thích nhất là được quây quần bên bà để nghe bà kể chuyện. Giọng bà trầm ấm, dịu dàng, đầy truyền cảm khiến đứa nào đứa nấy háo hức, chăm chú lắng nghe. Sự tích “Con Rồng Cháu Tiên”, với cha Lạc Long Quân kết duyên cùng mẹ Âu Cơ, sinh ra một bọc trăm trứng; 50 người con theo cha xuống biển, 50 người con theo mẹ lên núi, chia nhau cai quản, mở mang bờ cõi nước nhà. Hay “Sự tích quả dưa hấu”, kể về chàng Mai An Tiêm chăm chỉ, chịu khó, đã tự mày mò trồng giống dưa hấu từ hạt mà chim tha về, biến đảo hoang thành nơi trù phú. Hoặc “Sự tích bánh chưng, bánh dày” kể về hoàng tử Lang Liêu hiền lành, nhờ được thần báo mộng, đã dùng gạo nếp làm bánh chưng (hình vuông, tượng trưng cho đất) và bánh dày (hình tròn, tượng trưng cho trời) dâng lên vua cha. Mỗi câu chuyện đều hàm chứa những bài học ý nghĩa, sâu sắc mà sau này tôi không bao giờ quên.

Sau khi nhang tàn, mâm cơm được bưng xuống. Các thành viên trong gia đình sum vầy quanh mâm cơm và chúc nhau những điều tốt đẹp nhất. Không khí gia đình đầm ấm, vui tươi.

Mâm cỗ dâng cúng vua Hùng mang ý nghĩa sâu sắc về lòng biết ơn (Nguồn: Internet)

Sau này, khi lớn lên, hiểu rõ hơn về ngày Giỗ Tổ Hùng Vương, tôi càng cảm nhận sâu sắc giá trị của mâm cơm dâng cúng Vua Hùng và thêm trân trọng nó.

Việc chuẩn bị mâm cơm cúng có ý nghĩa vô cùng to lớn, thể hiện sự tưởng nhớ đến công đức của các Vua Hùng, những người có công dựng nước, sáng lập nhà nước Văn Lang, dạy dân ta cày cấy; ban linh khí cho đất đai, nhà cửa, cây trồng, vật nuôi giúp chúng sinh sôi nảy nở, mùa màng tươi tốt, bội thu.

Bên cạnh đó, mâm cơm dâng cúng các Vua Hùng còn là biểu tượng tinh thần sâu sắc, giáo dục con cháu về đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”; hướng về cội nguồn, biết trân trọng những gì mình đang có, tự hào về truyền thống dân tộc, đồng thời nuôi dưỡng tinh thần đoàn kết, yêu thương, đùm bọc lẫn nhau của con người Việt Nam.

Sau này, ông bà tôi mất, nhưng gia đình tôi vẫn giữ những phong tục cũ. Cứ đến ngày Giỗ Tổ Hùng Vương, mọi người lại trở về sum tụ, cùng nhau chuẩn bị mâm cỗ dâng lên bàn thờ gia tiên, thờ cúng các Vua Hùng như một cách gìn giữ nét văn hóa truyền thống và lưu truyền cho thế hệ mai sau.