Lịch sử dân tộc Việt Nam trải dài hàng nghìn năm với nhiều cuộc chiến tranh giữ nước và những giai đoạn dựng xây. Trong dòng chảy ấy, phụ nữ không đứng ngoài.

Hình tượng mẹ Âu Cơ trong truyền thuyết bọc trăm trứng – biểu tượng khởi nguyên dân tộc Việt – Nguồn: Internet

Từ truyền thuyết mở nước đến những trang sử được ghi chép, hình ảnh người phụ nữ không chỉ tồn tại trong biểu tượng mà còn hiện diện trong những bước ngoặt lịch sử cụ thể. Bà Âu Cơ trong huyền thoại khai sinh cộng đồng, người mẹ Gióng kiên trì nuôi con chờ ngày đánh giặc, hay những hình khắc phụ nữ trên trống đồng… cho thấy ngay từ buổi đầu, vai trò của phụ nữ đã được lưu giữ trong ký ức văn hóa và cả tư liệu khảo cổ.

Phần 1: Lịch sử – Những dấu ấn định hình vai trò

1.1. Thời kỳ Bắc thuộc: Khẳng định quyền làm chủ

Bước sang thời kỳ Bắc thuộc, một giai đoạn dài đầy biến động, sự hiện diện của phụ nữ không chỉ dừng ở biểu tượng. Sử sách ghi nhận họ trực tiếp tham gia và thậm chí giữ vai trò lãnh đạo trong các cuộc đấu tranh giành quyền tự chủ.

Hình tượng Hai Bà Trưng trong dân gian – biểu tượng của tinh thần tự chủ thời Bắc thuộc – Nguồn: Internet

Tiêu biểu nhất là Hai Bà Trưng (Trưng Trắc và Trưng Nhị) lãnh đạo cuộc khởi nghĩa năm 40 chống ách đô hộ nhà Hán, giành lại nhiều thành trì và làm chủ một vùng rộng lớn ở Lĩnh Nam, qua đó mở ra một trang sử đặc biệt trong thời kỳ Bắc thuộc. Trong bối cảnh khu vực thời bấy giờ, việc hai phụ nữ trực tiếp lãnh đạo một cuộc khởi nghĩa quy mô lớn chống chính quyền đô hộ là hiện tượng hiếm thấy.

Tiếp nối là Bà Triệu (Triệu Thị Trinh) ở thế kỷ III, với chí khí được sử sách ghi lại qua câu nói: “Tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp sóng dữ… chứ đâu chịu cúi đầu làm tì thiếp cho người.”

Bà Triệu (Triệu Thị Trinh) – thủ lĩnh khởi nghĩa thế kỷ III chống ách đô hộ phương Bắc – Nguồn: Internet

Những hình tượng ấy không chỉ mang ý nghĩa anh hùng, mà còn khẳng định phụ nữ đã từng giữ vai trò chủ thể trong những bước ngoặt lớn của lịch sử dân tộc.

1.2. Thời phong kiến: Bản lĩnh trong khuôn khổ lễ giáo

Bước sang thời kỳ độc lập tự chủ, vị thế của phụ nữ trong xã hội phong kiến chịu nhiều ràng buộc của lễ giáo Nho học. Tuy nhiên, chính trong khuôn khổ ấy, nhiều nhân vật nữ vẫn để lại dấu ấn riêng – bằng chính trị, văn chương và cả chiến trận.

Tượng Nguyên Phi Ỷ Lan trong khu di tích đền Bà Tấm (còn gọi là đền Nguyên Phi Ỷ Lan) – Nguồn: Internet

Nguyên Phi Ỷ Lan đã hai lần nhiếp chính dưới triều Lý, tham gia điều hành đất nước khi vua Lý Thánh Tông chinh chiến, nổi bật với chính sách khuyến nông và chăm lo dân sinh.

Tượng nữ sĩ Hồ Xuân Hương tại làng Quỳnh Đôi (nay thuộc xã Quỳnh Anh, tỉnh Nghệ An) – Nguồn: Internet

Trong lĩnh vực văn học, Đoàn Thị Điểm và Hồ Xuân Hương đại diện cho hai sắc thái khác nhau của tiếng nói nữ giới: một bên là tài hoa bác học, một bên là cá tính phản kháng, đặt vấn đề về thân phận phụ nữ trong xã hội lễ giáo.

Vẻ đẹp kiều diễm và uy nghiêm của tượng Nữ đô đốc Bùi Thị Xuân – Nguồn: Internet

Bùi Thị Xuân là nữ tướng của phong trào Tây Sơn, được ghi nhận với tài huấn luyện voi chiến và tham gia nhiều trận đánh lớn cuối thế kỷ XVIII.

Thái hậu Từ Dũ, vợ vua Thiệu Trị và mẹ vua Tự Đức, có ảnh hưởng đáng kể trong nội cung triều Nguyễn. Bà được ghi nhận với vai trò giữ gìn lễ nghi và ổn định sinh hoạt cung đình trong giai đoạn nhiều biến động của thế kỷ XIX.

Điều đáng chú ý là bên cạnh những nhân vật nổi bật trong sử sách, phần lớn phụ nữ phong kiến vẫn tồn tại trong không gian gia đình và sản xuất, nơi họ âm thầm duy trì nền tảng kinh tế và văn hóa xã hội.

Từ trồng lúa, dệt vải, buôn bán nhỏ đến truyền dạy ca dao, hát ru và nuôi dưỡng đạo lý gia đình, họ đã góp phần duy trì nền tảng xã hội qua nhiều thế hệ.

Tuy vậy, xã hội phong kiến cũng đặt lên phụ nữ nhiều ràng buộc: hôn nhân sắp đặt, chế độ đa thê, hạn chế quyền thừa kế… Nhìn lại giai đoạn này cần sự cân bằng: vừa ghi nhận những trường hợp vượt khỏi khuôn khổ, vừa thừa nhận rằng đa số phụ nữ vẫn bị giới hạn bởi cấu trúc xã hội đương thời.

1.3. Từ thế kỷ XIX đến Cách mạng

Khi đất nước rơi vào ách thực dân, phụ nữ tiếp tục tham gia các phong trào yêu nước như Cần Vương, Duy Tân, khởi nghĩa nông dân… Dù nhiều phong trào chưa thành công, tinh thần đấu tranh vẫn được hun đúc.

Bước sang thế kỷ XX, dưới sự lãnh đạo của phong trào cách mạng, sự tham gia của phụ nữ ngày càng rộng rãi và có tổ chức.

Tượng đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai – Nguồn: Internet

Nguyễn Thị Minh Khai là một trong những nữ lãnh đạo tiêu biểu của phong trào cách mạng đầu thế kỷ XX, từng giữ vị trí trong Xứ ủy Nam Kỳ và hy sinh năm 1941.

Chân dung Võ Thị Sáu khi phục dựng – Nguồn: Internet

Võ Thị Sáu, người nữ chiến sĩ trẻ tuổi bị xử bắn tại Côn Đảo năm 1952, trở thành biểu tượng về tinh thần kiên cường trong kháng chiến chống Pháp.

Trong kháng chiến chống Mỹ, phụ nữ không chỉ là hậu phương mà còn trực tiếp tham gia chiến đấu và tổ chức lực lượng.

Tượng đài “Chị Út Tịch” trong Khu tưởng niệm nữ anh hùng liệt sĩ Nguyễn Thị Út (Út Tịch), Cầu Kè – Nguồn: Internet

Nguyễn Thị Út (Út Tịch), nổi tiếng với câu nói “Còn cái lai quần cũng đánh”, là tấm gương phụ nữ miền Nam trong kháng chiến chống Mỹ.

Chân dung nữ Thiếu tướng Nguyễn Thị Định (hay cô Ba Định) khi còn trẻ – Nguồn: Internet

Nguyễn Thị Định là nữ tướng của Quân đội nhân dân Việt Nam, gắn với phong trào “Đội quân tóc dài” ở miền Nam.

Chân dung bà Nguyễn Thị Bình – Cựu Phó Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam – Nguồn: Internet

Nguyễn Thị Bình là Trưởng đoàn đàm phán của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam tại Hội nghị Paris, sau này giữ nhiều chức vụ lãnh đạo của Nhà nước.

Thay vì chỉ xuất hiện ở hậu phương, phụ nữ trong giai đoạn này tham gia trực tiếp vào cấu trúc chính trị, quân sự và ngoại giao của cuộc đấu tranh giành độc lập. Đây là một bước mở rộng đáng kể so với các thời kỳ trước.

Phần 2: Hiện đại – Vai trò đang được tái định nghĩa

Nếu lịch sử khắc họa phụ nữ như biểu tượng của hy sinh và bản lĩnh, thì xã hội hiện đại cho thấy họ là chủ thể của sáng tạo và quyết định.

2.1. Trong chính trị và kinh tế

Sự tham gia của phụ nữ trong bộ máy nhà nước và doanh nghiệp ngày nay không còn là ngoại lệ.

Bà Nguyễn Thị Kim Ngân – Nguyên Chủ tịch Quốc hội, nguyên Chủ tịch Ủy ban Thường vụ Quốc hội, nguyên Chủ tịch Hội đồng bầu cử quốc gia – Nguồn: Internet

Việc bà Nguyễn Thị Kim Ngân trở thành nữ Chủ tịch Quốc hội đầu tiên của Việt Nam đã đánh dấu bước tiến đáng chú ý về đại diện giới trong cơ quan lập pháp.

Ở lĩnh vực đối ngoại, Tôn Nữ Thị Ninh là gương mặt tiêu biểu của thế hệ trí thức hội nhập, từng giữ vai trò nguyên đại sứ Việt Nam tại EU và Bỉ, nguyên phó chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại Quốc hội.

Nhà ngoại giao Tôn Nữ Thị Ninh – dấu ấn phụ nữ Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế – Nguồn: Internet

Trên thương trường, sự xuất hiện của nhiều nữ lãnh đạo doanh nghiệp lớn cho thấy phụ nữ không chỉ tham gia thị trường lao động mà còn giữ vai trò điều hành ở quy mô đáng kể. Những doanh nhân như Nguyễn Thị Phương Thảo, Thái Hương, Mai Kiều Liên hay Nguyễn Thị Nga hoạt động trong các lĩnh vực từ hàng không, nông nghiệp công nghệ cao đến tài chính và bán lẻ. Điều này phản ánh một xu hướng rộng hơn: sự gia tăng hiện diện của phụ nữ trong tầng lớp lãnh đạo kinh tế.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Phương Thảo – nữ doanh nhân tiêu biểu của ngành hàng không tư nhân Việt Nam – Nguồn: Internet

Anh hùng lao động Thái Hương – nữ doanh nhân tiên phong trong lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao – Nguồn: Internet

Bà Mai Kiều Liên – gương mặt tiêu biểu của ngành công nghiệp sữa Việt Nam – Nguồn: Internet

Bà Nguyễn Thị Nga (hay Madame Nga) là một trong nữ doanh nhân quyền lực nhất Việt Nam – Nguồn: Internet

Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở các danh hiệu hay bảng xếp hạng, mà ở việc hình ảnh nữ lãnh đạo đang dần trở nên quen thuộc trong đời sống kinh tế – chính trị, thay vì bị xem là ngoại lệ.

2.2. Trong tri thức và sáng tạo

Trong lĩnh vực tri thức và sáng tạo, sự hiện diện của phụ nữ ngày nay trải rộng ở nhiều thế hệ và không gian khác nhau.

Tiến sĩ Bùi Trân Phượng – nhà nghiên cứu và quản lý giáo dục, thúc đẩy thảo luận về lịch sử phụ nữ và bình đẳng giới – Nguồn: Internet

Trong giáo dục và học thuật, những nhà quản lý và nghiên cứu như Tiến sĩ Bùi Trân Phượng góp phần thúc đẩy các thảo luận về lịch sử phụ nữ, bình đẳng giới và mô hình giáo dục khai phóng.

Ở nghệ thuật, thay vì chỉ giữ vai trò biểu diễn, ngày càng nhiều phụ nữ tham gia vào khâu sản xuất, đạo diễn, quản lý và xây dựng dự án văn hóa. Sự dịch chuyển này cho thấy họ không chỉ xuất hiện trước công chúng mà còn tham gia vào quá trình kiến tạo sản phẩm sáng tạo.

“Kình ngư” Ánh Viên – nữ vận động viên bơi lội nổi bật của thể thao Việt Nam, Trung tá Quân nhân chuyên nghiệp Quân đội nhân dân Việt Nam – Nguồn: Internet

Trong thể thao, Nguyễn Thị Ánh Viên và Huỳnh Như đại diện cho thế hệ vận động viên nữ thi đấu ở tầm khu vực và quốc tế, góp phần nâng cao vị thế thể thao Việt Nam.

Huỳnh Như – thủ lĩnh đưa bóng đá nữ Việt Nam vươn xa – Nguồn: Internet

Từ giảng đường, trường quay đến sân vận động, phụ nữ Việt Nam thế kỷ XXI đang khẳng định vị thế bằng tri thức và nỗ lực cá nhân – như một phần tự nhiên của xã hội hiện đại, chứ không phải như những trường hợp ngoại lệ cần được nhấn mạnh đặc biệt.

2.3. Những thách thức vẫn còn

Dù vị thế đã thay đổi đáng kể, một số thách thức vẫn tồn tại. Phụ nữ vẫn thường đảm nhận phần lớn trách nhiệm chăm sóc gia đình, tạo nên áp lực cân bằng giữa công việc và đời sống cá nhân.

Ở một số lĩnh vực như công nghệ cao hay quản lý cấp cao, tỷ lệ nữ lãnh đạo vẫn còn khiêm tốn. Trong môi trường truyền thông số, áp lực về hình ảnh và chuẩn mực ứng xử cũng tác động mạnh đến phụ nữ trẻ.

Những vấn đề này cho thấy bình đẳng giới không phải là trạng thái đạt được một lần, mà là một quá trình điều chỉnh liên tục – từ chính sách, môi trường làm việc đến nhận thức xã hội.

Phần 3: Sự tiếp nối truyền thống và hiện đại

Nhìn lại lịch sử, vai trò của phụ nữ Việt Nam không phải là những điểm sáng rời rạc, mà là một quá trình thích ứng theo từng bối cảnh.

Từ Hai Bà Trưng và Bà Triệu, đến Ỷ Lan, Hồ Xuân Hương, mỗi giai đoạn đều ghi nhận sự hiện diện của phụ nữ trong những không gian quyền lực khác nhau.

Nếu ở các thế kỷ trước, sự ghi nhận thường gắn với những thời điểm đặc biệt của lịch sử, thì trong thế kỷ XXI, sự hiện diện ấy mang tính thường nhật hơn, xuất hiện trong quản trị, kinh tế, khoa học, nghệ thuật và đời sống cộng đồng.

Đó không phải là sự thay đổi về bản chất, mà là sự mở rộng không gian hành động của phụ nữ trong một xã hội đang phát triển và hội nhập.

Ngày 8-3 – Nhìn lại để hiểu đúng hơn

Ngày 8-3 không chỉ là dịp tặng hoa, đó là cơ hội để nhìn lại cách lịch sử đã từng nhìn phụ nữ và cách chúng ta đang nhìn họ hôm nay.

Thay vì chỉ tôn vinh bằng những hình ảnh lý tưởng hóa, việc nhìn nhận đầy đủ cả đóng góp lẫn giới hạn trong từng giai đoạn giúp hiểu rõ hơn vị trí của phụ nữ trong tiến trình phát triển chung của xã hội.

Phụ nữ Việt Nam không chỉ là hình ảnh trong sách sử, mà là lực lượng đang góp phần định hình xã hội hiện tại.

Và có lẽ, cách tôn vinh ý nghĩa nhất không nằm ở những lời chúc trang trọng, mà ở việc tiếp tục xây dựng một môi trường công bằng và rộng mở, nơi năng lực được đánh giá độc lập với giới tính, và cơ hội được phân bổ dựa trên khả năng thực sự.