Tết Việt trong dòng chảy hiện đại

Tết xưa

Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, Tết đến sau một chu kỳ lao động vất vả. Người dân trông đợi Tết như phần thưởng của cả năm tần tảo. Theo nhiều tài liệu nghiên cứu văn hóa dân gian, Tết cổ truyền Việt Nam có những điểm tương đồng với Tết âm lịch ở Trung Quốc và Hàn Quốc, song đã được Việt hóa sâu sắc qua tiến trình lịch sử.

Tết xưa bắt đầu từ ngày 23 tháng Chạp với lễ tiễn ông Công, ông Táo. Từ đó, cả làng rộn ràng chuẩn bị. Nhà nhà quét dọn, sửa sang bàn thờ, gói bánh chưng, làm mứt, muối dưa hành. Nồi bánh chưng đỏ lửa suốt đêm ba mươi không chỉ là hoạt động ẩm thực mà còn là không gian sinh hoạt gia đình. Trẻ con quây quần bên bếp, người lớn kể chuyện năm cũ, nhắc nhở nhau điều hay lẽ phải.

Kinh tế thời bao cấp và trước Đổi mới còn nhiều khó khăn, hàng hóa khan hiếm, nên Tết là dịp hiếm hoi trong năm có được bữa cơm đủ đầy. Thịt gà, giò chả, bánh chưng trở thành biểu tượng của sự sung túc. Chính vì điều kiện vật chất hạn chế, giá trị tinh thần của Tết càng được nâng cao. Những nghi lễ như cúng giao thừa, xông đất, chúc Tết họ hàng được thực hiện trang trọng, theo thứ tự và quy củ rõ ràng.

Tết xưa cũng đậm tính cộng đồng. Quan hệ làng xóm, thầy trò, họ tộc được củng cố qua từng lời chúc đầu năm. Câu nói “Mồng Một Tết cha, mồng Hai Tết mẹ, mồng Ba Tết thầy” không chỉ là phong tục mà là nguyên tắc ứng xử xã hội. Tết khi ấy kéo dài đến hết Rằm tháng Giêng, hòa vào mùa lễ hội khắp các vùng miền.

Tết nay

Bước sang thời kỳ Đổi mới từ năm 1986, nền kinh tế thị trường và quá trình đô thị hóa đã làm thay đổi căn bản đời sống xã hội. Thu nhập bình quân đầu người tăng mạnh trong ba thập niên qua, đời sống vật chất được cải thiện rõ rệt. Thực phẩm, hàng hóa dồi dào quanh năm, khiến Tết không còn là dịp duy nhất để “ăn ngon mặc đẹp”.

Sự phát triển của công nghệ và thương mại điện tử tạo nên diện mạo mới cho Tết. Người dân có thể đặt bánh chưng, giò chả, mâm cỗ trọn gói qua vài thao tác trên điện thoại. Dịch vụ dọn nhà, trang trí Tết, giao quà tận nơi phát triển mạnh. Thậm chí, phong bao lì xì cũng được “số hóa” qua các ứng dụng ngân hàng. Những thay đổi này giúp giảm áp lực chuẩn bị, tiết kiệm thời gian cho các gia đình đô thị.

Xu hướng du lịch dịp Tết cũng gia tăng rõ rệt. Theo thống kê của ngành du lịch những năm gần đây, lượng khách nội địa và quốc tế trong dịp Tết liên tục tăng cao. Nhiều gia đình lựa chọn nghỉ dưỡng tại các thành phố biển, khu du lịch sinh thái hoặc ra nước ngoài thay vì ở nhà suốt kỳ nghỉ. Tết vì thế mở rộng không gian, không còn bó hẹp trong mái nhà truyền thống.

Bên cạnh đó, cấu trúc gia đình thay đổi từ mô hình nhiều thế hệ sang gia đình hạt nhân khiến cách tổ chức Tết linh hoạt hơn. Mâm cỗ có thể giản lược, nghi lễ có thể rút gọn, nhưng những phong tục cốt lõi như thắp hương tổ tiên, chúc Tết ông bà, lì xì trẻ nhỏ vẫn được duy trì. Tết nay nghiêng về trải nghiệm, nghỉ ngơi và tái tạo năng lượng cho năm mới.

Khác biệt và tiếp nối: Hai mặt của một dòng chảy văn hóa

Điểm khác biệt lớn nhất giữa Tết xưa và Tết nay nằm ở điều kiện kinh tế và nhịp sống. Tết xưa gắn với sự tích cóp, chờ đợi và chuẩn bị dài ngày; Tết nay diễn ra nhanh gọn hơn, dựa nhiều vào dịch vụ và công nghệ. Nếu trước kia Tết thiên về “ăn Tết” với trọng tâm là mâm cỗ và nghi lễ, thì ngày nay chuyển dần sang “chơi Tết”, chú trọng nghỉ ngơi, du lịch và trải nghiệm cá nhân.

Tuy nhiên, sự thay đổi ấy không đồng nghĩa với mai một giá trị truyền thống. Trong đêm giao thừa, nhiều gia đình Việt vẫn giữ thói quen thắp hương, đọc lời khấn tổ tiên, chúc nhau bình an. Dòng người trở về quê mỗi dịp cuối năm cho thấy nhu cầu đoàn viên chưa hề giảm sút. Dù phương tiện di chuyển thay đổi, dù hình thức chúc Tết có thêm mạng xã hội, thì mong muốn sum họp vẫn là sợi dây xuyên suốt.

Tết nay khác Tết xưa ở hình thức tổ chức, nhịp điệu sống và phương thức tiêu dùng. Nhưng Tết vẫn giữ vai trò là mốc khởi đầu tinh thần cho một năm mới. Đó là thời điểm con người nhìn lại, đặt mục tiêu, gửi gắm hy vọng. Trong dòng chảy toàn cầu hóa, Tết Việt không tách rời thế giới, mà đang thích nghi để tồn tại và phát triển.

Sự song hành giữa truyền thống và hiện đại chính là minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa Việt Nam. Tết xưa để lại những giá trị nền tảng; Tết nay bổ sung những phương thức mới phù hợp với thời đại. Khi hai yếu tố ấy hòa quyện, mùa xuân không chỉ là ký ức hay hiện tại, mà là nhịp cầu nối liền các thế hệ.

Tết nay vì thế vừa khác, vừa không khác Tết xưa. Khác ở cách thức chuẩn bị, ở không gian đón xuân, ở nhịp sống hiện đại. Không khác ở tinh thần đoàn viên, ở đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, ở niềm tin vào một khởi đầu tốt đẹp. Chính trong sự giao thoa ấy, Tết Việt tiếp tục khẳng định bản sắc của mình giữa thời đại mới.