Còn trẻ, không thừa cân vẫn có nguy cơ mắc đái tháo đường

Tuổi tác và cân nặng không quyết định hoàn toàn nguy cơ mắc bệnh

Theo BSCKII Đặng Trúc Lan Trinh, Phó Trưởng khoa Nội tiết – Thận, Bệnh viện Nhân dân Gia Định, trong thực hành lâm sàng, bác sĩ đã gặp và phát hiện bệnh ở cả những người còn rất trẻ. Tuy nhiên, cần thận trọng khi nói về tình trạng “trẻ hóa”, bởi Việt Nam chưa có thống kê quốc gia đủ chi tiết để xác định tỷ lệ mắc bệnh riêng ở nhóm tuổi 20-30.

Theo Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế (IDF), năm 2024, Việt Nam ước tính có khoảng 2,5 triệu người trưởng thành mắc bệnh, trong đó khoảng 37,8% chưa được chẩn đoán. Đây là số liệu ước tính dựa trên mô hình của IDF.

Một hiểu lầm phổ biến khác là người gầy không thể mắc đái tháo đường. Thực tế, đái tháo đường típ 1 là bệnh tự miễn, có thể xuất hiện ở trẻ em, thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ tuổi, kể cả người có vóc dáng gầy. Với típ 2, người có cân nặng bình thường vẫn có nguy cơ do yếu tố di truyền, đề kháng insulin, khối cơ thấp hoặc sự phân bố mỡ không thuận lợi.

Ở người châu Á, mỡ nội tạng và mỡ vùng bụng có thể tăng ngay cả khi chỉ số khối cơ thể (BMI) chưa cao. Vì vậy, đánh giá nguy cơ không nên chỉ dựa vào cân nặng mà cần xem xét thêm vòng eo, huyết áp, mỡ máu và tiền sử gia đình. Với người châu Á, BMI từ 23 kg/m² là ngưỡng cần lưu ý về nguy cơ thừa mỡ, không đồng nghĩa với chẩn đoán béo phì hay đái tháo đường.

Thói quen ăn uống thiếu lành mạnh

Chỉ hạn chế bánh kẹo, đồ ngọt là chưa đủ để phòng bệnh. Theo bác sĩ Lan Trinh, đái tháo đường típ 2 liên quan đến nhiều yếu tố như đề kháng insulin, suy giảm chức năng tế bào beta tuyến tụy, di truyền và tình trạng dư thừa năng lượng kéo dài.

Người trẻ cần chú ý cả lượng tinh bột tinh chế trong các bữa ăn như cơm trắng, bún, phở, mì, bánh mì trắng, xôi. Những thực phẩm này không cần loại bỏ hoàn toàn, nhưng nên điều chỉnh khẩu phần, ăn kèm rau và nguồn đạm phù hợp.

Đồ uống có đường như nước ngọt, trà sữa, cà phê pha nhiều sữa đặc, nước tăng lực cũng là yếu tố đáng lưu ý. Chúng có thể cung cấp lượng đường và năng lượng lớn nhưng không tạo cảm giác no tương xứng. Bên cạnh đó, thói quen bỏ bữa rồi ăn bù, ăn khuya hoặc ăn vặt thường xuyên khiến việc kiểm soát khẩu phần và cân nặng trở nên khó khăn hơn.

Thiếu ngủ, thức khuya, làm việc theo ca và căng thẳng kéo dài cũng có thể ảnh hưởng đến nhịp sinh học, cảm giác đói – no và độ nhạy insulin. Hút thuốc lá làm tăng nguy cơ đái tháo đường típ 2; sử dụng rượu bia thường xuyên có thể ảnh hưởng đến cân nặng, mỡ máu và chức năng gan.

Bệnh có thể diễn tiến âm thầm, khó nhận biết qua triệu chứng

Đái tháo đường típ 2 có thể tiến triển trong thời gian dài mà không có triệu chứng rõ ràng. Một số người chỉ phát hiện bệnh khi khám sức khỏe định kỳ hoặc khi đã xuất hiện vấn đề ở mắt, thận, tim mạch.

Những dấu hiệu cần chú ý gồm khát nước nhiều, tiểu nhiều hoặc tiểu đêm tăng lên; mệt mỏi kéo dài, khó tập trung; ăn nhiều nhưng vẫn sụt cân, nhìn mờ, vết thương lâu lành hoặc nhiễm trùng da, tiết niệu tái phát. Một số trường hợp có gai đen – những vùng da cổ, nách hoặc bẹn sẫm màu, dày hơn có thể là dấu hiệu gợi ý đề kháng insulin.

Ở người trẻ, mệt mỏi thường dễ bị quy cho áp lực học tập, công việc hoặc thiếu ngủ. Tuy nhiên, nếu tình trạng này kéo dài, đi kèm khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc có yếu tố nguy cơ, người bệnh nên chủ động kiểm tra đường huyết.

Theo khuyến nghị của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) năm 2026, người trưởng thành nên bắt đầu tầm soát từ 35 tuổi. Ở độ tuổi trẻ hơn, người có thừa cân hoặc béo phì (với người châu Á, BMI từ 23 kg/m²) kèm ít nhất một yếu tố nguy cơ như tiền sử gia đình mắc bệnh, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, ít vận động hoặc dấu hiệu đề kháng insulin cần được xét nghiệm. Các phương pháp thường dùng gồm đo đường huyết lúc đói, HbA1c và nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống. Kết quả cần được bác sĩ đánh giá, không nên tự kết luận bệnh chỉ từ một lần đo đường huyết tại nhà.

Tầm soát và điều chỉnh lối sống để phòng bệnh từ sớm

Tiền đái tháo đường là tình trạng đường huyết cao hơn mức bình thường nhưng chưa đạt ngưỡng chẩn đoán đái tháo đường. Đây là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ tiến triển thành típ 2, nhưng không đồng nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh.

Theo BSCKII Đặng Trúc Lan Trinh, đây cũng là giai đoạn có ý nghĩa để can thiệp bằng thay đổi lối sống. Nghiên cứu Diabetes Prevention Program cho thấy chương trình điều chỉnh lối sống với mục tiêu giảm khoảng 7% cân nặng và vận động ít nhất 150 phút mỗi tuần giúp giảm 58% nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2 trong khoảng ba năm so với nhóm giả dược.

Để phòng bệnh, người trẻ có thể cân đối bữa ăn theo nguyên tắc một nửa khẩu phần là rau, một phần tư là thực phẩm giàu đạm như cá, trứng, thịt nạc hoặc đậu phụ, phần còn lại là cơm, khoai và các nguồn tinh bột khác. Nên ưu tiên thực phẩm ít chế biến, trái cây nguyên quả và nước lọc thay cho đồ uống có đường.

Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị người trưởng thành vận động thể lực ở mức độ trung bình ít nhất 150 phút mỗi tuần hoặc 75 phút ở mức độ mạnh, kết hợp tập tăng cường sức mạnh cơ ít nhất hai ngày mỗi tuần. Người trẻ có thể đi bộ nhanh, đạp xe, bơi, chơi thể thao hoặc đi bộ sau bữa ăn; người làm việc văn phòng nên hạn chế ngồi liên tục trong thời gian dài.

Nhân Ngày Thế giới phòng, chống đái tháo đường 14.11.2026 với thông điệp “Early action on diabetes” (Hành động sớm với bệnh đái tháo đường), bác sĩ Lan Trinh khuyến nghị mỗi người chủ động tìm hiểu yếu tố nguy cơ, kiểm tra sức khỏe và trao đổi với bác sĩ để được tư vấn tầm soát phù hợp. Người đã được chẩn đoán tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường cần theo dõi, điều trị và tái khám đúng hẹn, không tự ý ngừng thuốc khi thấy đường huyết ổn định.

Đái tháo đường không chỉ là vấn đề của tuổi già hay người thừa cân. Nhận diện nguy cơ, phát hiện sớm và duy trì lối sống lành mạnh là những việc người trẻ có thể thực hiện để bảo vệ sức khỏe lâu dài.