“Kẻ giả mạo” không chỉ có một kiểu

Impostor Syndrome không phải lúc nào cũng biểu hiện giống nhau. Có người nhìn bên ngoài rất tự tin, nhưng bên trong lại luôn cảm thấy mình “không xứng đáng”. Có người thuộc kiểu cầu toàn. Họ làm tốt đến 99%, nhưng não bộ chỉ tập trung vào 1% sai sót. Một lời khen có thể bị quên rất nhanh, nhưng một lỗi nhỏ thì nhớ rất lâu. Có người luôn nghĩ mình phải “biết hết” mới được xem là giỏi. Dù đã đủ khả năng làm việc, họ vẫn cảm thấy bản thân thiếu kiến thức hoặc trải nghiệm để dám công nhận chính mình. Cũng có người tin quá nhiều vào “thiên phú”. Họ nghĩ rằng nếu thật sự giỏi thì mọi thứ phải đến một cách tự nhiên. Nếu phải chật vật hoặc học thêm quá nhiều, chắc là mình chưa đủ tốt.

Trong khi thực tế, phần lớn những người giỏi thật đều từng loay hoay rất lâu trước khi thành thạo. Điểm chung của những kiểu người này không phải là thiếu năng lực, mà là họ đang đặt tiêu chuẩn sai chỗ.

Có những khoảnh khắc rất đời thường như thế này

Một người bạn của mình từng kể về lần đầu đi phỏng vấn cho vị trí mà bạn ấy thật sự mong muốn. Trước buổi phỏng vấn, bạn chuẩn bị rất kỹ, nhưng càng gần đến giờ lại càng hoảng. Trong đầu liên tục xuất hiện những suy nghĩ như: “Chắc mình không đủ trình đâu”, “Người ta chắc sẽ tìm được người giỏi hơn mình”.

Điều thú vị là sau buổi phỏng vấn, nhà tuyển dụng lại đánh giá rất tích cực. Họ nói điều họ cần không phải một người “biết hết”, mà là người có khả năng học nhanh và xử lý vấn đề tốt. Nhưng suốt một thời gian dài sau đó, bạn mình vẫn nghĩ: “Có khi họ chọn nhầm”.

Nỗi sợ “mình không đủ giỏi” đôi khi xuất hiện mạnh nhất ở chính những người đã chuẩn bị và cố gắng rất nhiều cho cơ hội đó (Nguồn: Internet)

Hay như một chị đồng nghiệp mình từng làm cùng. Chị cực kỳ trách nhiệm, những việc khó thường được giao vì ai cũng tin tưởng. Nhưng mỗi lần được khen, phản ứng đầu tiên của chị luôn là: “May lần này ổn thôi”. Cho đến một lần, leader nói: “Nếu em làm tốt 10 lần liên tiếp thì đó không còn là may mắn nữa”.

Đôi khi chúng ta quen phủ nhận bản thân đến mức quên mất rằng năng lực không có nghĩa là lúc nào cũng hoàn hảo. Năng lực là việc bạn vẫn giải quyết được vấn đề, vẫn tiến bộ và vẫn tiếp tục dù có lúc chưa tốt.

Vì sao bạn luôn cảm thấy mình “chưa đủ”?

Một trong những cái bẫy lớn nhất là so sánh sai hệ quy chiếu. Bạn nhìn bản thân bằng toàn bộ quá trình: những lần lúng túng, những hôm mất động lực, những lỗi sai, những lúc chưa biết phải làm gì.

Trong khi đó, bạn lại nhìn người khác bằng “phiên bản đã chỉnh sửa”: thành tích, sự tự tin và kết quả cuối cùng. Bạn đang đem hậu trường của mình so với sân khấu của người khác, nên tất nhiên sẽ thấy bản thân thua kém.

Một sai lệch khác là việc chúng ta tự đánh giá bản thân bằng một “phiên bản lý tưởng” không tồn tại. Một phiên bản luôn đúng ngay từ đầu, không mắc lỗi, không chậm hơn ai, không cần học thêm và không bao giờ nghi ngờ bản thân.

Nhưng con người thật không vận hành như vậy. Ai cũng có giai đoạn chưa biết, ai cũng từng làm chưa tốt, ai cũng phải học trong lúc đang làm. Chỉ là nhiều người không nói ra.

Có một điều nữa rất phổ biến: chúng ta thường đối xử với thành công và thất bại theo hai tiêu chuẩn khác nhau.

Khi thành công:

• Do may mắn thôi.
• Do gặp đúng thời điểm.
• Do người khác hỗ trợ.

Nhưng khi thất bại:

• Do mình kém.
• Mình không đủ giỏi.
• Mình đúng là không phù hợp.

Nhiều người có thói quen xem thành công là may mắn, nhưng lại xem thất bại là bằng chứng cho việc “mình không đủ giỏi” (Nguồn: Internet)

Lâu dần, não bộ bắt đầu hình thành một câu chuyện sai về chính bạn. Bạn không còn nhìn bản thân như con người thật mình đang là, mà như một phiên bản “thiếu hụt” do chính mình tưởng tượng ra.

Nghịch lý mà ít ai nói thẳng

Người càng có năng lực nhiều khi lại càng dễ cảm thấy mình chưa đủ. Vì họ nhìn thấy khoảng cách giữa hiện tại và điều tốt hơn, vì họ nhận ra bản thân vẫn còn giới hạn, và vì họ hiểu mọi thứ phức tạp hơn vẻ ngoài của nó. Ngược lại, những người biết ít đôi khi lại dễ tự tin tuyệt đối hơn, vì họ chưa nhìn thấy hết những điều mình chưa biết. Nhưng nếu không nhận ra nghịch lý này, rất nhiều người sẽ tự dừng lại sớm hơn khả năng thật của mình. Họ không dám nhận cơ hội mới, không dám thử điều lớn hơn, không dám bắt đầu. Không phải vì họ không làm được, mà vì họ nghĩ mình chưa đủ hoàn hảo để được phép làm.

Điều bạn cần là đánh giá mình công bằng hơn

Có một giai đoạn mình từng nghĩ rằng chỉ cần tự tin hơn là mọi thứ sẽ ổn. Sau này mới nhận ra, điều quan trọng hơn là học cách nhìn bản thân đúng với thực tế. “Tôi cảm thấy mình kém” không đồng nghĩa với “tôi kém”. Cảm xúc là tín hiệu, không phải bằng chứng. Có ngày bạn thấy mình rất tệ chỉ vì đang mệt hoặc chịu nhiều áp lực. Nhưng điều đó không xóa sạch những nỗ lực hay năng lực bạn đã tích lũy trước đó. Thay vì liên tục hỏi: “Mình có giỏi không?”, có lẽ nên thử hỏi:

• Mình có tiến bộ hơn trước không?
• Mình đã giải quyết được vấn đề gì?
• Mình đã học được gì từ việc này?

Khi chuyển từ việc “định danh bản thân” sang “đo lường hành động”, mọi thứ thường nhẹ hơn rất nhiều. Một điều khác cũng rất quan trọng là hãy lưu lại những “bằng chứng” chống lại sự tự nghi ngờ: những việc mình đã làm được, feedback tích cực, khó khăn từng vượt qua, hay những điều mình từng nghĩ không làm nổi nhưng cuối cùng vẫn làm được. Vì vào những ngày bạn bắt đầu nghi ngờ bản thân, cảm xúc rất dễ khiến bạn quên mất mình đã cố gắng như thế nào.

Vượt qua hội chứng “Không đủ giỏi” không phải là trở nên hoàn hảo hơn, mà là thôi phủ nhận những gì mình đã làm được (Nguồn: Internet)

Từ “chưa đủ” đến “đủ để tiếp tục”

Rất nhiều người trì hoãn cơ hội chỉ vì nghĩ: “Đợi mình giỏi hơn rồi sẽ bắt đầu”. Nhưng phần lớn kỹ năng trong cuộc sống đều được xây dựng trong lúc đang làm, chứ không phải trước khi bắt đầu. Bạn không cần đủ hoàn hảo mới được phép bắt đầu. Bạn trở nên đủ giỏi nhờ việc bắt đầu và tiếp tục. Có lẽ trưởng thành không phải là ngày bạn hết nghi ngờ bản thân, mà là ngày bạn vẫn dám đi tiếp dù biết mình chưa hoàn hảo.

Đôi khi, như thế đã là đủ để đi rất xa rồi.