Người trẻ và quan điểm vô thần trong xã hội hiện đại

1. Tín ngưỡng tâm linh và đặc điểm của tín ngưỡng tâm linh tại Việt Nam

Tín ngưỡng là một hình thức sinh hoạt văn hóa tinh thần, phản ánh niềm tin của con người vào những giá trị thiêng liêng và được biểu hiện thông qua các nghi lễ, phong tục, tập quán truyền thống nhằm đáp ứng nhu cầu tinh thần của cá nhân và cộng đồng. Khoản 1 Điều 2 Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016, tín ngưỡng được hiểu là niềm tin của con người được thể hiện thông qua các lễ nghi gắn với phong tục, tập quán truyền thống, góp phần mang lại sự bình an về tinh thần cho mỗi cá nhân cũng như đời sống cộng đồng.

Phân tích theo góc độ văn hóa học, tín ngưỡng không chỉ là niềm tin vào các yếu tố siêu nhiên mà còn là một bộ phận cấu thành bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc. Các nghiên cứu của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã chỉ ra tín ngưỡng ở Việt Nam xuất hiện từ rất sớm, gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng cư dân Việt cổ. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, các hình thức tín ngưỡng đã góp phần củng cố sự gắn kết cộng đồng, tôn vinh những người có công với đất nước và lưu giữ các giá trị truyền thống văn hóa của dân tộc. Khác với các tôn giáo có hệ thống giáo lý, giáo luật và tổ chức chặt chẽ, tín ngưỡng ở Việt Nam chủ yếu tồn tại dưới dạng những thực hành văn hóa dân gian được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đối tượng được tôn thờ trong tín ngưỡng Việt Nam cũng hết sức đa dạng, bao gồm: tổ tiên, các anh hùng dân tộc, Thành hoàng làng, các vị Mẫu, thần núi, thần sông, thần rừng,… cùng nhiều thực thể linh thiêng khác gắn với đời sống sản xuất cũng như môi trường tự nhiên. Chính sự phong phú về đối tượng thờ phụng đã tạo nên tính đa dạng trong văn hóa dân tộc cũng như đời sống tín ngưỡng của người Việt.

Các hoạt động tín ngưỡng được duy trì thông qua phong tục, tập quán và những nghi lễ truyền thống như khấn lễ, tế lễ, hầu đồng hay các nghi thức thờ cúng tại gia đình và cộng đồng. Nhờ đó, tín ngưỡng không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh mà còn góp phần duy trì sự gắn kết xã hội và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

Nhìn vào đời sống văn hóa Việt Nam, nhiều loại hình tín ngưỡng vẫn được duy trì và có sức sống bền vững. Phổ biến nhất là tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, một nét văn hóa đặc trưng thể hiện triết lý “uống nước nhớ nguồn”, đồng thời là sợi dây kết nối các thế hệ trong gia đình và dòng họ. Bên cạnh đó, tín ngưỡng thờ các anh hùng dân tộc phản ánh truyền thống yêu nước và lòng biết ơn đối với những người có công dựng nước, giữ nước. Tiêu biểu là tín ngưỡng thờ Thành hoàng thể hiện sự cố kết của cộng đồng làng xã, tín ngưỡng thờ Mẫu và thờ các nữ thần tôn vinh vai trò của người phụ nữ, khát vọng về sự sinh sôi, che chở và cuộc sống bình an. Những loại hình tín ngưỡng này không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh mà còn góp phần hình thành bản sắc văn hóa, đạo đức và lối sống của người Việt qua nhiều thế hệ.

2. Quan điểm “vô thần” trong bối cảnh xã hội Việt Nam hiện nay

Việt Nam là quốc gia có đời sống tín ngưỡng và tôn giáo đa dạng, được hình thành từ quá trình giao thoa giữa các tín ngưỡng bản địa với các tôn giáo lớn như Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, Hồi giáo, Cao Đài và Phật giáo Hòa Hảo. Dù vậy, đặc điểm nổi bật của đời sống tinh thần người Việt không nằm ở việc gắn bó tuyệt đối với một tôn giáo cụ thể mà ở sự đan xen giữa tín ngưỡng truyền thống và các thực hành văn hóa. Trong nhiều trường hợp, tín ngưỡng ở Việt Nam được xem như một phần của lối sống và bản sắc văn hóa hơn là sự tuân thủ một hệ thống giáo lý.

Theo các khảo sát, một bộ phận lớn người dân Việt Nam tự nhận mình là không theo tôn giáo hoặc được thống kê là “không có tôn giáo”. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc họ từ bỏ đời sống tín ngưỡng. Nhiều người vẫn duy trì các hoạt động như thắp hương tổ tiên, đi chùa vào dịp đầu năm, tham gia các lễ hội truyền thống hoặc thực hiện các nghi lễ trong gia đình. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên vẫn giữ vai trò trung tâm trong đời sống tinh thần của người Việt và được thực hành rộng rãi, bất kể cá nhân đó theo tôn giáo nào hay không. Theo các khảo sát của Viện Nghiên cứu Tôn giáo giai đoạn 1995-2007 cho thấy tỷ lệ người thực hiện nghi lễ thờ cúng tổ tiên đạt trung bình khoảng 98% dân số, phản ánh sức sống bền vững của tín ngưỡng này trong xã hội Việt Nam.

Không gian thờ cúng trong một gia đình Việt Nam – Nguồn: AI khởi tạo

Vì vậy, việc một bộ phận người trẻ tự nhận mình là “vô thần” cần được nhìn nhận một cách thận trọng. Trên thực tế không ít người sử dụng khái niệm này để diễn đạt rằng bản thân không theo một tôn giáo cụ thể hoặc không tin vào các đấng thần linh, trong khi vẫn duy trì các thực hành tín ngưỡng mang tính truyền thống và văn hóa. Có thể thấy giữa khái niệm “không theo tôn giáo”, “vô thần” và “không thực hành tín ngưỡng” vẫn tồn tại những khác biệt nhất định và thường bị đồng nhất trong nhận thức của công chúng và cộng đồng.

Cùng với quá trình toàn cầu hóa và sự phát triển của internet cũng như giáo dục, người trẻ ngày càng có điều kiện tiếp cận các hệ tư tưởng, quan điểm triết học và tri thức khoa học đa dạng. Xu hướng đề cao tư duy phản biện, lý tính và quyền tự do lựa chọn niềm tin đã góp phần hình thành những cách tiếp cận mới đối với tín ngưỡng và tôn giáo. Vì vậy, hiện tượng người trẻ tự nhận là vô thần không phản ánh sự suy giảm hoàn toàn của đời sống tâm linh, mà chủ yếu thể hiện sự thay đổi trong cách cá nhân kiến tạo niềm tin và thế giới quan của mình trong xã hội hiện đại.

3. Một số vấn đề đặt ra trong bối cảnh người trẻ và quan điểm vô thần

Sự gia tăng của các quan điểm vô thần hoặc xu hướng không gắn bó với một tôn giáo cụ thể trong một bộ phận người trẻ cũng đặt ra những vấn đề đáng quan tâm đối với đời sống văn hóa và xã hội. Ở thời đại hiện nay, việc tiếp cận thông tin đa chiều trên không gian mạng giúp người trẻ có điều kiện xây dựng thế giới quan độc lập hơn nhưng đồng thời cũng khiến họ phải đối mặt với lượng lớn thông tin thiếu kiểm chứng về tín ngưỡng, tôn giáo và các hiện tượng tâm linh. Khi thiếu nền tảng kiến thức khoa học và hiểu biết về tôn giáo, một số cá nhân có thể nhầm lẫn giữa tín ngưỡng truyền thống, hoạt động tôn giáo hợp pháp với các hiện tượng mê tín dị đoan hoặc các tổ chức mang dấu hiệu tà đạo. Nhu cầu tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống, sự an ủi tinh thần hoặc lời giải cho những khó khăn trong cuộc sống luôn tồn tại, bất kể một cá nhân tự nhận mình có tôn giáo hay vô thần.

Tuy nhiên, nhu cầu này cũng có thể bị lợi dụng bởi các tổ chức hoặc cá nhân truyền bá những quan điểm cực đoan, những hoạt động tâm linh thiếu cơ sở khoa học hoặc các nhóm có dấu hiệu tà đạo nhằm lôi kéo người tham gia thông qua những lời hứa về chữa bệnh hay thay đổi vận mệnh. Vì vậy, yếu tố làm gia tăng nguy cơ không phải là bản thân quan điểm vô thần, mà là sự thiếu hiểu biết, thiếu kỹ năng nhận diện thông tin và tâm lý dễ bị tác động của một bộ phận người trước những hoàn cảnh bất ổn.

Theo ThS. Tâm lý Nguyễn Thanh Tâm, Giám đốc BasicNeeds Việt Nam, trong suốt quá trình phát triển của xã hội, tôn giáo luôn giữ vai trò như một điểm tựa tinh thần giúp con người tìm kiếm sự bình an và vượt qua những biến cố trong cuộc sống. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, khi không gian mạng tạo điều kiện cho nhiều luồng thông tin và hệ tư tưởng cùng tồn tại, người trẻ cần có sự tỉnh táo để phân biệt giữa các tôn giáo, tín ngưỡng chính thống với những biểu hiện của tà giáo, mê tín dị đoan hay các quan điểm cực đoan.

“Bản thân tôn giáo từ trước đến nay có thể là một điểm neo đậu về mặt tâm lý. Tuy nhiên, trong thời đại hiện nay, chúng ta cần đặc biệt cẩn trọng trước các tà giáo, những quan điểm lệch lạc và các hình thức mê tín dị đoan để không khiến người trẻ rơi vào những hoàn cảnh khó khăn hơn. Khi xã hội càng phát triển, áp lực đối với thế hệ trẻ càng lớn, vì vậy khả năng nhận diện và chọn lọc thông tin cũng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết“, ThS. Tâm lý Nguyễn Thanh Tâm chia sẻ.

Mặt khác, một bộ phận người trẻ cũng có xu hướng nhìn nhận tín ngưỡng và tôn giáo dưới góc độ cực đoan, đồng nhất mọi thực hành tín ngưỡng với mê tín dị đoan hoặc phủ nhận hoàn toàn các giá trị văn hóa truyền thống. Cách tiếp cận này có thể dẫn đến những định kiến đối với người có niềm tin tôn giáo, làm giảm sự hiểu biết về vai trò của tín ngưỡng trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa, giáo dục đạo đức và tăng cường sự gắn kết cộng đồng. Trong khi đó, tín ngưỡng và tôn giáo, khi được thực hành đúng pháp luật và phù hợp với các giá trị nhân văn, vẫn có những đóng góp tích cực đối với đời sống tinh thần của nhiều cá nhân và cộng đồng.

Vấn đề đặt ra không phải là khuyến khích hay phủ nhận một hệ thống niềm tin cụ thể, mà là nâng cao nhận thức của người trẻ về sự khác biệt giữa tín ngưỡng, tôn giáo, mê tín dị đoan và các tổ chức tà đạo. Đồng thời, phát triển tư duy phản biện, kỹ năng kiểm chứng thông tin và thái độ tôn trọng sự đa dạng về niềm tin trong xã hội hiện đại.