Để không ai phải đi qua ‘khoảng tối’ một mình

Ngày 10.9 hằng năm là Ngày Thế giới phòng, chống tự sát. Chủ đề của giai đoạn 2024-2026 là “Changing the Narrative on Suicide” – thay đổi cách chúng ta nhìn nhận và nói về tự sát, với lời kêu gọi bắt đầu những cuộc trò chuyện cởi mở, cảm thông để thay thế sự im lặng và kỳ thị. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hơn 720.000 người trên thế giới tử vong do tự sát mỗi năm; đây cũng là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở nhóm người trẻ 15-29 tuổi.

Khi một người vẫn cười không có nghĩa là họ đang ổn

Những khó khăn về tinh thần không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng nước mắt hay những lời cầu cứu rõ ràng.

Có người vẫn hoàn thành công việc đúng hạn, vẫn xuất hiện trong những cuộc gặp gỡ, vẫn trả lời tin nhắn bằng những biểu tượng vui vẻ. Họ có thể tiếp tục duy trì một cuộc sống tưởng như bình thường trong khi bên trong đang trải qua cảm giác cô đơn, tuyệt vọng hoặc kiệt sức.

Theo các tổ chức sức khỏe tâm thần quốc tế, một số dấu hiệu đáng lưu ý có thể bao gồm việc một người đột ngột thu mình, tách khỏi bạn bè và gia đình; thay đổi rõ rệt về tâm trạng, giấc ngủ hoặc sinh hoạt; thường xuyên nói về cảm giác vô vọng, trở thành gánh nặng hoặc không còn lý do để tiếp tục sống. Một số người có thể nói lời chia tay bất thường, cho đi những đồ vật quan trọng hoặc tìm kiếm cách làm tổn hại bản thân. Những dấu hiệu này đặc biệt cần được chú ý khi mới xuất hiện hoặc trở nên nghiêm trọng hơn sau một biến cố lớn.

Tuy nhiên, không có một “khuôn mẫu” duy nhất ở người đang gặp khủng hoảng. Đó cũng là lý do người thân không nên chỉ chờ đến khi mọi biểu hiện trở nên rõ ràng mới bắt đầu quan tâm.

Đôi khi, điều đáng chú ý nhất lại là một sự thay đổi rất nhỏ như người vốn hay trò chuyện bỗng im lặng, người luôn hào hứng với cuộc sống bỗng không còn quan tâm đến những điều từng yêu thích.

Vì sao nhiều người trẻ chọn im lặng?

Với không ít người trẻ, nói ra những khó khăn tâm lý không hề dễ dàng.

Họ có thể sợ bị xem là yếu đuối, “làm quá”, sợ trở thành gánh nặng cho gia đình hoặc lo rằng những cảm xúc của mình sẽ bị đáp lại bằng sự phán xét. Có người không biết phải bắt đầu câu chuyện từ đâu. Có người đã từng thử chia sẻ nhưng chỉ nhận được những lời như “đừng nghĩ nhiều nữa”, “ai cũng có lúc khó khăn” hay “cố lên là được”.

Sự kỳ thị và nỗi sợ bị đánh giá là một trong những rào cản khiến người đang gặp khủng hoảng ngại tìm kiếm sự giúp đỡ. WHO nhấn mạnh rằng việc thay đổi cách xã hội nói về tự sát cần bắt đầu từ việc tạo ra môi trường nơi con người cảm thấy an toàn để lên tiếng, được lắng nghe bằng sự cảm thông và biết rằng hỗ trợ luôn tồn tại.

Bởi vậy, đôi khi người trẻ không cần ngay một lời giải cho tất cả vấn đề. Điều họ cần trước tiên có thể chỉ là một người không vội đánh giá.

“Bạn có ổn không?” 

Nhiều người lo rằng hỏi trực tiếp về ý nghĩ tự sát có thể khiến một người nghĩ đến điều đó nhiều hơn. Nhưng các hướng dẫn của WHO và Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Mỹ (NIMH) cho biết việc hỏi một cách phù hợp, trực tiếp và bình tĩnh không làm gia tăng ý nghĩ hay hành vi tự sát; ngược lại, nó có thể mở ra cơ hội để người đang đau khổ cảm thấy được thấu hiểu và kết nối với sự hỗ trợ cần thiết.

Gia đình và bạn bè không nhất thiết phải trở thành chuyên gia tâm lý. Nhưng họ có thể làm những điều rất quan trọng: hỏi han, lắng nghe không phán xét, ở bên khi người kia cần, khuyến khích họ tìm đến chuyên gia và tiếp tục giữ liên lạc sau cuộc trò chuyện.

Điều quan trọng là đừng biến sự chia sẻ thành một phiên “giảng đạo”. Thay vì vội vàng nói: “Bạn phải mạnh mẽ lên”, có thể bắt đầu bằng: “Mình không biết hết những gì bạn đang trải qua, nhưng mình sẵn sàng nghe.”

Nếu nhận thấy một người đang có nguy cơ tức thời, không nên để họ ở một mình và cần nhanh chóng tìm kiếm sự hỗ trợ từ người thân đáng tin cậy, nhân viên y tế hoặc các dịch vụ khẩn cấp tại địa phương.

Không ai nên phải một mình trong “khoảng tối” của mình

Phòng, chống tự sát không chỉ là câu chuyện của bệnh viện, chuyên gia hay những chính sách lớn. Đó còn là câu chuyện về cách một gia đình trò chuyện với nhau, cách bạn bè nhận ra sự im lặng bất thường và cách cộng đồng tạo ra một không gian ít phán xét hơn.

Một cuộc gọi sau nhiều ngày không gặp. Một tin nhắn hỏi thăm không cần lý do. Một lần ngồi lại và thực sự lắng nghe.

Không phải câu hỏi “Bạn có ổn không?” nào cũng lập tức nhận được một câu trả lời thật lòng. Nhưng đôi khi, việc tiếp tục ở đó – kiên nhẫn, tử tế và không quay đi – có thể giúp một người hiểu rằng giữa những ngày tưởng như không còn ai, vẫn có người muốn họ ở lại.

Bởi phòng, chống tự sát đôi khi bắt đầu từ những điều rất nhỏ: một cuộc trò chuyện được mở ra, một bàn tay không buông và một sự hiện diện đủ chân thành để ai đó biết rằng họ không phải một mình.